zorkownia

Mea pulpa

2012-01-25T21:23:00.014+01:00

...

Konkurs mocno przewietrzył zorkownię; pokoik-przycupek stał się lotniskiem - skali nie przewidziałam.

Lądują znajomi i nieznajomi; wzruszeni i zniecierpliwieni; zachwyceni językiem, rozczarowani prostotą; pod wrażeniem historii, źli na historie, bo może tylko temat winduje bloga; oziębli i ci, którym wiszę paczkę chusteczek; za mało mnie, za dużo mnie, blog spada, blog się wznosi - bujany, bujany.

Uśmiecham się do Was wszystkich.

I cieszę się, że mogliśmy się spotkać/zderzyć/spleść/dotknąć/roztrzaskać.

Konkurs minie, zostanie niewielu. Temat trudny, nie do kawy i rozumiem. Ja akurat poranną kawę piję z chustką, a chustka pije poranną kawę z rakiem. Link po lewej.

Próbuję ogarnąć to lotnisko, ustawiam doniczki, moszczę fotele, znoszę bibeloty.

Bardzo, bardzo mnie ciekawi kim jesteście?

Na zachętę, słowot(ł)ocznie:

Agnieszka, duże miasto, definitywnie czekolada, kamienie, zastępy koni na biegunach, Szymborska, Herbert, Hesse, jedynaczka, mama małego Be i M., która spadła z ziemi do nieba, synestetka (kolory dźwięków i liter), Wojtkiewicz, Duda-Gracz, Beksiński, marzenie: napisać bajkę dla dzieci, najbardziej jesień, matka założycielka, obywatelka, zlecenia od niechcenia, po polonistyce, w trakcie psychologii, przed operacją, Lao Che, Muzykoterapia, Dead Can Dance, Kieślowski, Lost In translation, Fight Club, Monty Python, Potem, Irlandia, drzewa – do bólu, kawa z mlekiem bez cukru i papierosa, Tokarczuk, Kabaret Starszych Panów, zapach od lat: DKNY be delicious, często z aparatem, zawsze przed dietą, włosy brązowe, wciąż w nieładzie, godzinami w korkach i oparach (absurdu), zorka bo Rejs, hospicjum bo kocham.

A teraz wy.

Już się cieszę!

:)

.

haiku

2012-01-22T12:19:00.015+01:00

...

Jeżeli ten, na którego czekam
przyjdzie teraz - co zrobię?
Dziś rano ogród w śniegu
tak ładny bez śladu kroków

Izumi Shikibu, kobieta. Haiku sprzed tysiąca lat.
Z teraz.

tłum. Czesław Miłosz

"Bieli" z "Haiku" - jednej z najnowszych płyt Anny Marii - nie wyłowiłam; równie piękne:

Po trzeciej minucie (od 3:20) pali.

Starsza wersja "Bieli":

...

Tymczasem hospicyjna cisza.

Nie bedę tam, by pisać - będę pisać, by tam być.

Blog dla cierpliwych.

.

Widzieliście?

2012-01-21T18:18:00.002+01:00

...

http://www.plotek.pl/plotek/56,79592,11006627,Tak_Jerzy_Stuhr_mowi_o_chorobie.htm

(olewamy komiksową formę tabloIDa i skupiamy się na meritum)

Rola życia, panie Jerzy.
Ten kierunek.

Chapeau bas!

.

Dziękuję

2012-01-20T14:07:00.007+01:00

...

...Za wszystkie dobre słowa, smsy i wsparcie.
Za odwagę - pewnej Chustce (jeśli pojadę na jakąkolwiek galę czy galart, to tylko z Tobą, dziewczyno).

435 osób razy 123 groszy - spora kropla w morzu potrzeb.
Albercik, to działa!
;)

...Wszystko się liczy.
To, co zyskałam sama. Co zyskaliście Wy.
Co obudziło, co bolało, oswoiło, co wróciło/odeszło; co odrzuciło - również.

Nie jestem aniołem, to nie tak.
Próbuję nie marnować czasu.
Kto wie, ile go mamy? ;)

Na bloga można głosować nadal, podobnie jak poprzednio:

sms o treści: G00258
[0=zero]

na nr: 7122

Jedna komórka, jeden sms. Uczciwie.
Jeśli uznacie, że warto - podajcie prośbę dalej.

Głosujemy od wczoraj do 7.02 do godz. 12.00

http://www.blogroku.pl/kategorie/nominowani.html

- jeśli widać zorkownię na tej liście - moc jest z nami. :)

Czuję ogromną radość.
Dziękuję.

.

20.01

2012-01-19T22:33:00.000+01:00

...

Martynka

kwiatek polny
biały drobne płatki
gleba piaszczysta starcza w zupełności
nie wymaga podlewania

- nawet łzami

.

Blog roku - c.d.

2012-01-15T08:15:00.000+01:00

...

Dziękuję wszystkim za smsy i ciepłe myśli.
:)
Zorkownia w swojej kategorii jest na 11-miejscu - do drugiego etapu przechodzi pierwszych 10 blogów, które zostaną przeczytane przez jury konkursu. Brakuje niewiele, czasem tak jest.

Głosujemy do czwartku - 19.01. Może się jeszcze udać. :)
To była by wielka rzecz, że taki blog, o takim temacie...

Tak czy siak i dziś - dziękuję.
:)

.

Wdzięczę się

2012-01-12T22:58:00.003+01:00

...

Uwaga prośbo-apel!

Sprawa tyczy się konkursu na blog roku.
Proszę o smsa (koszt niewielki: 1,23zł, cała kasa idzie na turnusy rehabilitacyjne dla dzieci niepełnosprawnych):

sms o treści:
G00258 na nr 7122,

ps. "0" to zero, a nie "o",

głosowanie tylko do 19.01.

Dodam, że jeśli cudem jakimś wygram, to nagrodę w postaci laptopa i tak oddam.

Pewnej Sylwii. :)

.

Dziesięć

2012-01-11T09:54:00.005+01:00

...

Dziesięć, dziesięć lat temu, za murami, za parawanami, za wykafelkowanymi salami, urodziła się dziewczynka.

Siostra Calineczki - Kilograneczka.

Była tak maleńka, a świat tak wielki, że musiała zamieszkać pod przejrzystym kloszem, bo – niczym pamiętna róża – stanowczo nie lubiła przeciągów.

Paradoks Kilograneczki polega na tym: od dziesięciu lat, usilnie, ma tylko dziesięć dni.

I - zamiast pod kloszem - pomieszkuje w kilku sercach na raz.

.

Silva

2012-01-08T01:06:00.009+01:00

...

Poznałam Ciebie nie przez przypadek. To była ustawiana randka.
Wpierw telefon od Basi i informacja, że jesteś i że ja mam być (najlepiej natychmiast), że nikt inny – Basia to samorodny talent, umie naciskać odpowiednie guziczki. Umierała ciocia Ewa, nie było łatwo.
Jak zwykle zresztą.

Wiedziałam, że masz trzech synów – 8, 7 i 5 lat.
Przetrzasnęłam szafy – okazało się, że mój 8-latek cierpi na nadmiar rzeczy, z którego szybko można się wyleczyć.

Siatki z ciuchami prewencyjnie schowałam w bagażniku – niepewna, czy wypada na pierwszej randce.

Zanim weszłam do pokoju – ogrzałam ręce ciepłą wodą, uspokoiłam oddech, zostawiłam narwany dzień za drzwiami.

Siedziałaś przy nim, a jego prawie już nie było. Dlatego dla mnie byłaś tylko Ty – od samego początku.
Pierwszy raz taka hierarchia.

Kontakt złapałyśmy od razu.
Otwarłaś się cała. Przyjęłam wszystko.

Przed Twoim narodzeniem mama pochowała dwoje dzieci. Sama zmarła, gdy miałaś 2 lata - 6 dni po urodzeniu brata. Macocha pojawiła się w ekspresowym tempie i zajęła się chłopczykiem – "taki śliczny bobas".
Dla Ciebie nie było za dużo miejsca. Ojciec pił, coraz bardziej.
Rosłaś sama.

Dziś masz 31 lat, matka nie żyje, ojciec nie żyje, macocha nie żyje.

Właśnie umiera Ci mąż.

Wiem od Basi, że wpadłaś na genialnie prosty pomysł: nie chcesz już tracić i nie chcesz się bać, dlatego gdy umrze mąż – odfruniecie i wy, cała czwórka.

A ja mam coś zrobić.

Postanowiłam poczekać, aż powiesz mi to sama.

I powiedziałaś.
Na szczęście mi powiedziałaś.

Podejrzewam, że korki, w których utknęłyśmy na półtorej godziny gdy wiozłam Cię do domu, były właśnie po to.

Rzeczy z bagażnika dostałaś na pierwszej randce - ograłam pięknie zbieg okoliczności, że niby to do świetlicy, na wydanie, a tu akurat Ty i Twoi chłopcy. Kac, przyznaję, był – ale w sumie inaczej nie dało by rady wepchnąć Ci tych siatek.

Chłopców poznałam później, przed samymi świętami.

Już po pogrzebie.

Masz fantastyczne dzieci: mądre, dobre, opiekuńcze i sprawiedliwe. Bawiliśmy się świetnie.
Najstarszy na pożegnanie mocno się we mnie wtulił. I mam pewność, że nie chodziło tu o wdzięczność z powodu LEGO stwora-potwora.

Wtulał się tak jak Ty.

...

Nie będę Cię dźwigać.

Jedyne, co zrobię, to pomogę Ci widzieć te dzieci tu i teraz.

One rosną przy Tobie.
I urosną - a Ty odpoczniesz w cieniu ich rosochatych koron.

Swoją drogą wiesz, Sylwio, że Twoje imię brzmi jak las?

.

O Ewie, co dzieci nie miała

2011-12-24T07:53:00.011+01:00

...

Ciocia Ewa - dla mnie od zawsze. Najbliższa przyjaciółka mamy.
Wszystko razem.

Macicę z powodu mięśniaków trzeba było usunąć gdy Ewa miała 30 lat.
„Ma pani pół roku na zajście w ciążę, potem tniemy” – powiedział lekarz.
Ewa zgodziła się od razu.
Złamane serce i tak bolało bardziej.

Pamiętam, że jako dziecko bardzo ją lubiłam – miała dla mnie dużo słodyczy i drobniaków, zawsze mnie broniła. Pamiętam też tę dręczącą zagadkę: „Dlaczego ciocia nie może mieć dzieci” (argument wyciętej macicy był wtedy dla mnie tak abstrakcyjny, jak dziś meandry statystyki).

Wiedziałyśmy o sobie sporo, widywałyśmy się sporadycznie.
Ty, Ewo, wiedziałaś o niebo więcej.
Najczęściej spotykałam cię na grobie córeczki, byłaś jedną z niewielu osób, które w ogóle znają to miejsce, którym się chce.

Gdy usłyszałaś, że zdecydowałam się na nowe studia, nakazałaś mamie z całych sił mnie wspierać.

Gdy usłyszałam, że zachorowałaś na raka, powiedziałam mamie, że ci pomogę.

Rak jak najbardziej operacyjny, termin usunięcia płuca na koniec listopada. Operacja miała być miesiąc wcześniej, ale ponoć remont sali operacyjnej i oddziału. „Proszę czekać, albo może spróbować w Warszawie” – wygłosił guru w białym kitlu.
Ciocia spokojnie czekała.
Na szczęście nie widziała programu, w którym z owej sali nadawano na żywo jakąś ważną/przełomową/arcyciekawą operację o znaczeniu międzynarodowym.

Ewa udawała apetyt i dobre samopoczucie. Nabrała wszystkich.

Pewnego dnia była już tak słaba, że przez trzy godziny nie mogła podejść do drzwi i otworzyć zaprzyjaźnionej Marysi.
Swoją drogą ciekawa historia. Ewa uratowała kiedyś córkę Marysi.
Ukochany zostawia Marysię i ich nienarodzone dziecko. Ósmy miesiąc ciąży, rodzice na dokładkę wyrzucają ją z domu. Panna z dzieckiem – wstyd, wiadomo. Ewa organizuje wszystko i wszystko da się zorganizować.
Do dziś śmiejemy się, że Ania ma dwie matki.

Że miała.

Wracamy: zamknięte mieszkanie, Marysia zrozpaczona pod drzwiami. W końcu z kluczami przyjeżdża brat Ewy. Jedno spojrzenie i szybki telefon po karetkę. Ostatecznie Ewa ląduje na OIOMie – oddział kardiologii.

Odkąd padła diagnoza, moja mama nie widziała się z przyjaciółką, „bo Ewa nie chce, bo wpierw musi się zebrać do kupy, poukładać wszystko” - mamę łatwo nabrać.

Był 28 listopad, sześćdziesiąte pierwsze urodziny Ewy.
Udało się tak poustawiać mamę, że pojechałyśmy do cioci z okazji urodzin, a nie raka i OIOMu. Nowe studia się na coś zdały.

Po rozmowie z lekarzem jasność: dramatycznie wyniki krwi, spore obrzęki limfatyczne - do operacji nikt jej nie zakwalifikuje. Właściwie pora do domu.
Chwila namysłu i już wiem, że Ewę biorę do siebie. Druga i wiem, że Ewa nigdy się na to nie zgodzi.

Wchodzę na OIOM. Jest radośnie, ciepło.
Wstydzę się, że Ewa musi leżeć w tak obskurnym miejscu. Ona też robi wszystko, by odciągnąć naszą uwagę od otoczenia. Jarzeniówki jednak bezlitośnie świdrują oczy, drzwi otwarte na oścież, pokrzykujące salowe, które zamiast do siebie podejść, wykrzykują pomiędzy salami. Ewa nieśmiało pyta o hospicjum. Czy są miejsca.

Zrobię wszystko by były.

Wpierw jednak konieczna jest konsultacyjna formalność z ordynatorem, który miał Ewę operować. Ewa ledwie przeżyła transport na tę konsultację. W hospicjum byłoby to nie do pomyślenia; lekarz przyjechałaby do pacjenta.

W międzyczasie starałam się o hospicjum. Właściwie starczyło jedno słowo, a sprawy w swoje ręce wzięła koordynatorka Basia, siostra oddziałowa i lekarz. Niewymowne wzruszenie i wdzięczność trzyma mnie do dzisiaj.

Nie minęły trzy dni – i mam Ewę u siebie.
Spędzamy sporo czasu. Tyle w niej ciepła, łagodności, wdzięczności. Pełna obecność, świadomość tu i teraz. Ewa zawstydza mnie przed każdą pielęgniarką i lekarzem, każdemu opowiada jaki ze mnie anioł stróż.

Morfina kapie ciurkiem. Wkraczamy na inny poziom relacji.
Wiem, jak się z nią porozumieć nawet gdy wydaje się, że śpi. „Tak” – delikatnie marszczą się powieki, „nie” – minimalny ruch głową.
Dużo mówię do niej, uprzedzam o każdym ruchu, by w spokoju mogła mieć zamknięte oczy. Nawilżam usta, poję łyżeczką, nie wychodzę, gdy ma atak kaszlu, głaszczę po włosach i policzkach, wygładzam pościel.
Brat pięknie odnajduje się w sytuacji – opiekuję się ciocią tylko wtedy, gdy Piotr jest w pracy. Wieczory zostawiam dla niego. Radzi sobie wyśmienicie.

Mama przychodzi do hospicjum. Pierwszy raz. Chce bez mojej asysty – dlatego pojawiam się po dwóch godzinach.
W sali jest ciemno, trzyma więc śpiącą Ewę za rękę i płacze. Cisza, półmrok. Nikt im nie przeszkadza.
Ewa po przebudzeniu jest w stanie wypowiedzieć tylko jej imię, ale to wystarczy.

Obie wiedzą.

W sobotę trzeciego grudnia przyjeżdża Ania i Marysia, są dwaj bracia z żonami – zatem komplet.
Wracam po południu do domu, jednak jakoś tak… - ostatecznie po dwudziestej drugiej ląduję w hospicjum. Przy Ewie brat z żoną, za chwilę się zbierają.
Siadam z nimi, rozmawiamy. Jest dobrze. Wiele wspomnień, obśmiań, wiele kamieni z serca.

Ewa w połowie drogi.

Nie trzeba Piotra namawiać by został na noc. Wychodzę po północy spokojna.

O drugiej budzi mnie telefon od Piotra:

- Nie byłbym przy niej do końca, gdyby nie ty.

…Wiesz, Ewuniu, przestałam się bać własnej operacji.
Dzieci można mieć na tyle sposobów.

:)

.

Stan na dziś

2011-12-05T10:35:00.001+01:00

...

.

Raporcik

2011-12-02T22:09:00.005+01:00

...

Dwa miesiące odwiedzałam panią Olę w ramach hospicjum domowego.
Ciepły, dobry czas.
Zadomowiłam się zupełnie; wiem gdzie są przyprawy, gdzie najlepsza herbata, drewniana łyżka, cebula do pulpetów, kredki wnuczki i notes z programami TV.
Kolorowałam z Karolcią Scoobiego Doo, zmywałam, gotowałam – ostatnio nawet z Olą, która z pozycji krzesełkowej kroiła posłusznie koprek i inne dobra.

Z Oleńką w ogóle jakąś przedziwna sprawa:
na karku przynajmniej dziesięć razy osiem, szanse na wygrzebanie się z choroby - adekwatne do wieku. A Ona, nie dość, że przeszła pomyślnie przeszczep skóry i najspokojniej w świecie wróciła po półrocznej hospitalizacji do domu, to na dokładkę wstała z łóżka, bez cewnika, i śmiga. Balkonik szczęśliwie zaczął służyć jako wieszak.

Pora było kończyć tę sielankę - kawki, serniczki, gotowanie obiadów i przemiłe konwersacje z najtroskliwszym z mężów oddałam bez wahania rodzinie.
I wiem - Ola poradzi sobie wyśmienicie bez „pani z hospicjum”.
Dzwonimy raz po raz do siebie – ale już poza rolą.
Amen.

Wróciłam na oddział.

I jestem bardzo.

Pisanie jednak to chwilowo niedostępny luksus.

.

Cdn

2011-11-30T20:31:00.002+01:00

...

Nie mam siły na pisanie i nie mam czasu na pisanie.
Co oczywiście znaczy, że dzieje się sporo.

.

Dobry Rok

2011-11-29T10:45:00.002+01:00

...

Jako zespół zostaliśmy wolontariuszami roku.

:)

.

Na każdym liściu komunikat

2011-11-03T07:53:00.000+01:00

...

Na każdym liściu komunikat
Ministra Najważniejszych Rzeczy:
"Palenie zniczy nie jest groźne...
Palenie zniczy może leczyć"

W każdym płomyku jeden człowiek
Którego komuś ciągle brak,
Który jeżeli go zapytać
Spokojnie odpowiada tak:

Dokąd tak pędzisz?
Spójrz za siebe
I na zielono drogę znacz
Stań między ludźmi, patrz im w oczy
Uśmiechaj się lub chociaż płacz

I powiedz ludziom niech przychodzą
Na cmentarz w Lesku i Uhercach
Palenie zniczy nie jest groźne
Chroni od ciężkich chorób serca

Chroni od pychy, niepokory
Podarte losy umie zszyć
Niech ludzie chodzą na cmentarze
I niech się tutaj uczą żyć...

Dokąd tak pędzisz?
Zwolnij trochę...
Po drodze coś ważnego zrób
Dokąd tak pędzisz?
Zwolnij trochę
I kochaj albo chociaż lub...

Artur Andrus

.

15.10 Dzień Dziecka Utraconego

2011-10-15T08:05:00.000+02:00

...

znicz
latarnia morska wśród piaskowej burzy
kropka światła nad „i”

dotykam skóry kamienia
nasiąka ciepłem dłoni

pod taflą kłębią się warkocze
splątane ręce
stopy zastygłe do biegu

na skroniach stróżki soli
piasek miarowo wypełnia klepsydry ust

brzemienna ziemia

.

:)

2011-10-13T08:33:00.004+02:00

...

.

Blado

2011-10-12T09:34:00.001+02:00

...

Poznaję w hospicjum ludzi spełnionych.
Co za ulga, co za otucha!

Jerzy ściska moją rękę. Opowiada o niepełnosprawnej wnuczce, która właśnie – mimo strachu - poszła na studia.
I płacze, wzruszony.

Opowiada o żonie, której nie oddałby za żadne skarby świata:

- Jest taka dobra, kochana; jesteśmy razem 54 lata… – i znów łzy.

Jerzy całuje mnie w rękę za każdą przyniesioną herbatę, za każdą współdzieloną historię.

Przepełnia go wdzięczność.

Wzruszają go wolontariusze, siostry, lekarze.

To, że zaraz jadę po synka.

Wzruszają go wspomnienia.
Jestem z nim, gdy wybiera swojego pierwszego, zielonego malucha, gdy poznaje przyjaciela na badaniu przed komisją wojskową, gdy rozrabiają jego - niedorosłe jeszcze – dzieci, gdy załatwia komplet mebli „Kowalski”.

Trzymam go za rękę i ładuję się bezcenną wdzięcznością do każdej chwili.

O chorobie nie rozmawiamy, szkoda czasu.

Szczęśliwie blado wypada w porównaniu.

.

Pogrzeby

2011-09-28T17:18:00.006+02:00

...

Pamiętam drobiazgi.

Prochy babci Kingi wiózł Elvis.
Nie żartuję – biała, amerykańska limuzyna miała taką rejestrację.

Kowbojski kapelusz na trumnie teścia, sterczący niczym okazały borowik.

Zalaminowana laurka dla przyszywanego dziadka Miecia od Be.

Przywieziony z Chorwacji kamyk, który spoczął w ostatniej kieszeni Marka.

Zimny mikrofon, który ściskałam na pogrzebie cioci, aż zbielały mi palce.

Piasek z lekkością śniegu sypiący się na trumnę córeczki.

Dziś również drobiazg:

szare obcasy mamy 5-letniej Patrycji. Bezczelnie proste pod bezradnie uginającymi się, drżącymi kolanami.

Nieśmiertelne.

.

Cało

2011-09-20T18:18:00.012+02:00

...

Jadę autem.
Przepraszam: stoję autem. Korki – miejskie zatory i paraliże.

Trenuję obecność.

Na lewo kasztanowce z kolczastymi macicami i obietnicą kasztanów. Pobocze w trawie, chwastach i drobnych śmieciach.
Sporo drzew. Po raz kolejny nie mogę wyjść z zachwytu nad niepowtarzalnością każdego z nich. Układ konarów, kształt gałęzi, liście gotowe do lotu.
Przede mną i za mną półprzejrzyste kapsuły, a w nich ludzie - powrastani, jak ja, w fotele, przyssani do kierownic.
Przemieszczamy się, zazwyczaj w letargu, chcąc minąć ten czas, przeskoczyć, wymazać. Jedyna forma obrony to próba przeoczenia owego jałowego tu i teraz – zatem albo obracamy w głowie to, co było, albo karmimy się tym, co będzie.

Patrzę na was, na nas.
Oddychamy miarowo i jest w tym pełno bezwiednej miłości.
Nasze czoła gładzone tysiąckrotnie przez mamę, starannie opatrzone niegdyś kolano, brzuch dotykany z czułością i troską, delikatnie całowane usta, radośnie ściskane ramiona.
Jesteśmy kochani.

Wtedy.

Tu, teraz.

Potem.

Moje neurony lustrzane, niczym satelitarne talerze, kierują się to w jedną, to w drugą stronę, poruszane zgodnym ruchem ławicy.
Myślę o was za mną, myślę o was przede mną. Jesteśmy niczym wielka pępowina. Nieważne, że zmęczeni, obarczeni, może akurat rozczarowani.

Uśmiecham się - wreszcie bez pośpiechu - w tym wyjątkowym korku.

Nagle mocno czuję swoje ciało.
Ciało, o którym tak niewiele myślę, w którym czasem się duszę, ale bez którego nie mogę nic. Ciało, o które tak mało dbam, którego zawzięcie używam, a gdy protestuje – złoszczę się, że przeszkadza i wymagam podwójnie.

Kilka miesięcy temu poznałam w hospicjum sędziwego rektora pewnej znamienitej uczelni. Długie godziny serdecznych opowieści.
Na koniec dostałam od niego tylko jedną radę. Wiem, że mnie lubił i długo myślał nad owym memento.

- Zrobiłem wszystko dla swojej głowy i ducha. Doktoraty, książki, habilitacje, profesury, sympozja, artykuły, dyskusje… Ciało zostawiłem zupełnie. Teraz ono, niedołężne, bezradnie zamknęło moją aż nadto sprawną głowę w potrzasku. Nie poradzę już nic. Mówię to pani, bo jest pani mądra i dobra. Proszę nie popełnić mojego błędu. Niech pani to zapamięta. Proszę dbać o swoje ciało, jeździć na rowerze, pływać. Proszę je pokochać, nie spychać na margines.

Tyle rozczarowań przeszłam z tobą, ciało, tyle bólu.

Zobaczyłam cię tu i teraz, wśród innych ciał. W tym pełnym sensu korku.
Zobaczyłam bez gniewu, zawodu.

Znów się uczę.

I wciąż w drodze.

.

82

2011-09-16T13:08:00.007+02:00

...

Półtora roku temu usłyszałam tę opowieść:
Jacek (lat 17) wybierał się do kina, po drodze zjadł kilogram lipcowych śliwek. Czekanie na film dłużyło się niemiłosiernie. Obok budynku cyganka natrętnie sprzedawała wróżby – maleńkie listy w butelkach po lekarstwach. Trudno było ją zignorować, więc Jacek na odczepne kupił fiolkę i schował do kieszeni. Upał straszliwy, spragniony chłopak wypił więc sporo kranówki i pomaszerował na film.

Potem było już tylko gorzej.
Zdaje się, że nie dotrwał do końca seansu.

Powrót do domu w mękach. Nogi odmawiały posłuszeństwa, w brzuchu rewolucja, bóle w klatce piersiowej, mroczki przed oczami, nudności. Cudem dotarł do mieszkania i padł na wersalkę. Naprawdę myślał, że umiera. Całą egzaltowaną mocą siedemnastoletniego serca zaczął przepraszać Boga za przewinienia i zawierać układy w sprawie odroczenia wyroku.
Nic nie pomogło.
W oczach ciemno, świat wiruje, ból brzucha, do tego kłucie w dolnej części pleców. Wyraźnie zlokalizowane po jednej stronie.
Ostatkiem sił Jacek przekręcił się na bok chcąc rozmasować obolały pośladek. W kieszeni wymacał buteleczkę z wróżbą - feralne ziarnko grochu - i tym samym częściowo się uzdrowił.

Śliwki w brzuchu nadal grały marsz żałobny. Mimo to Jacek omdlewającymi dłońmi odkorkował flaszkę i rozwinął zwitek.

Wróżba kończyła się w ten oto sposób:

„Umrzesz w wieku 82 lat.”

Na Jacka spłynął błogi spokój. Nie umrze dzisiejszej nocy, to pewne.

Ból zaczął topnieć, Jacek zasnął w ubraniu na wersalkowym katafalku, a rano obudził się całkiem wypoczęty.

Ta historia otwarła naszą znajomość.

Pan Jacek, wówczas 79-latek, wciąż powtarzał mi, że jest spokojny, bo do osiemdziesięciu dwóch daleka droga. Rak jelita grubego z przerzutami na inne narządy nie był w stanie odebrać siły, którą 60 lat temu wlała we fiolkę stara cyganka.

I dobrze.

Doczekaliśmy sierpniowych urodzin.
Wpierw osiemdziesiatych.
Potem osiemdziesiątych pierwszych.

Niedawno wróciłam do rozmowy o wróżbie. Jacek był bardzo zadowolony, że zapamiętałam tę historię.

- Osiemdziesiąt jeden skończone. Gratulacje, panie Jacku.

- Tak, czeka mnie dwanaście miesięcy ciężkiej pracy. - Uśmiech zwrotny.

Potem już dużo, dużo snu.

Jesień przyszła w zawrotnym tempie, jeszcze szybciej - zima.

Jacek umarł 11 września.
W osiemdziesiątym drugim roku życia.

Całkiem spokojny.

.

Wrzesień

2011-09-16T10:53:00.009+02:00

...

Po powrocie niespodzianka: promienna pani Ola, która za tydzień wybiera się do domu. I już wiem, że zacznie się nowa przygoda, nowa przestrzeń.
Opieki domowej nie planowałam nigdy, tak samo jak przyjaźni z Olą.
Jesteśmy umówione.

Na posterunku również pan Jacek – wojskowy, o którym pisałam: http://zorkownia.blogspot.com/2010/03/wiosna-wio.html
W hospicjum po raz kilkunasty.

Wita mnie szeroki uśmiech:

- Pytałem o panią, tylko zapomniałem imienia. Ale i tak wszyscy wiedzieli o kogo chodzi, jak mówiłem o wolontariuszce z pokręconą głową.

:)

Tak, pora odwiedzić fryzjera i przetrzebić tę armię.

Dwie godziny potrzebowaliśmy, by uporać się z czasem przeszłym powierzchownym. Ja nadawałam w skrócie: dom, robotnicy, sesja, Chorwacja. Pan Jacek, jak zwykle skrupulatnie i po wojskowemu, zdał relację ze wszystkich maratonów lekarskich, orzeczeń i rokowań.

- Wracamy zatem do naszych randek – mówię z uśmiechem.

- Nie inaczej.

Kolejne spotkania mijają na rozmowach o córce, którą Jacek siłą wygonił nad morze, o jeżdżeniu autem, o urodzinowej imprezie w hospicjum. Pan Jacek skończył w sierpniu 81 lat. Między wierszami martwi się, czy da sobie radę w domu, bo kręgosłup złamany, bo pas usztywniający, bo dwie lewe do gotowania. Uspokajam go, obiecuję, że pomogę.

Wieczory wilgotne, wciąż szybsze, ranki otrzeźwiają chłodem.
Niedługo zmiana czasu.

Pan Jacek zapada w ostatnią jesień, ostatnią zmianę; widzę to i już wiem, że do domu nie wróci. Układamy jednak mozolnie plan domowych działań, szukamy rozwiązań. Jestem pół kroku za nim.

Twarz Jacka z dnia na dzień coraz bardziej jesienna.
Brwi, nos, policzki i dłonie z każdym zmierzchem mniej do niego należą. Niczym Mały Książę, powoli i miarowo opuszcza skorupę.

Rozmowy zaczynają przerywać krótkie ataki bólu. Jacek zamyka wtedy mocno oczy, zaciska pięści i szczęki. Raz próbowałam pomoc, chciałam prosić pielęgniarkę o dodatkowy zastrzyk. Jacek nie chciał.

- Znam ten ból. Wiem, kiedy rośnie i kiedy zaczyna się kończyć. To mi bardzo pomaga, że znam cały scenariusz.

Od tamtej pory czekam w milczeniu, aż atak przejdzie, i bez zbędnych wyjaśnień wracamy do przerwanej rozmowy.

Do czasu.

.

Sms

2011-08-09T11:45:00.005+02:00

...

Minęło 10 miesięcy od Twojej śmierci, Marku. W telefonie jednak wciąż mam Twój numer – forma mikro-buntu, zasuszony liść z drzewa, po którym zostały korzenie.

Szczęśliwie nie tylko ja zbieram liście.

Wczoraj dostałam wiadomość z zaświatów: zdjęcie nowonarodzonego dziecka i podpis: „Mały Marek”.

Na świat przyszedł chłopiec. Dziecko – niespodzianka poczęte chwilę po Twoim odejściu.

Masz pierwszego wnuka, Marku.
Pocieszyciela strapionych.
Całego zrodzonego z tęsknoty.

.

W'dźwięczność

2011-07-10T02:46:00.010+02:00

...

Jacek zoperowany (przeszczep skóry) i szczęśliwy - trafił wreszcie do domu po roku nieobecności. Raz po raz dzwoni i zrasza mnie radością. Tyle w nim wdzięczności dla świata...

Też słyszycie jak słowo "wdzięczność" brzmi?
Tysiące radośnie szeleszczących dzwoneczków.

Lubię współbrzmieć z taką wdzięcznością, współbyć, nie pomagać.

Ola również wróciła po operacji, tyle że do hospicjum i słaba.
Chcę myśleć, że jest tam nadal.
Chcę myśleć, że nadal JEST.

Od półtora miesiąca nie byłam w hospicjum. I tęsknię.
Nie pierwszy raz w życiu. Właściwie tęsknota to stała nuta, ziarenko piasku, które czas otorbia macicą perły.

To Ola dała mi błogosławieństwo na drogę. Pogłaskała po policzku i powiedziała, że mam kupić Dom.

I kupiłam Dom. Z uśmiechem i wbrew logice.

I zajmuję się sobą trochę. :)

Ale to już inny blog może.

Do hospicjum wracam w sierpniu - walczę z sesją (psychologia po dziesięciu latch od skończenia studiów to szaleństwo) i z ospałością (anemia), kupuję drzwi, płytki, podłogi, piekę dla robotników placki i wymyślam imię dla starej jabłonki w ogrodzie.

A dla was coś, co mam pod słowami i skórą.
Niech wam służy!

http://youtu.be/mYIfiQlfaas

.

Amator

2011-05-16T17:56:00.002+02:00

...

Nie można nie podzielić się życiem:)

Uśmiech - do łez!

.

Obrazek

2011-05-16T11:03:00.010+02:00

...

Jestem na ogromnym, nowym stadionie. Pierwszy raz w życiu czekam na mecz. Wokół pełno kibiców w szalikowych stułach. Próbuję wraz z innymi wolontariuszami pokruszyć stereotypy – stąd nietypowe może miejsce na zbiórkę pieniędzy. Jestem z rodziną, synek z dumą niesie tekturową puszkę.
Kibice synchronizują się wspólnym basem. Nie boję się tych ludzi, raczej przyglądam się z ciekawością. Uśmiecham się, odważnie patrzę im w oczy, rozmawiam - moje dziecko robi to samo.
Wiem, że ma wydarzyć się coś wielkiego. Czas piętrzy się, wzbiera i nabrzmiewa, sama chyba też na coś czekam.

I nagle wszystko staje się jasne.

Czuję się jak pewien filmowy żebrak prowadzony któregoś ranka przez Amelię. Ślepiec, który znów widzi miasto. Ślepiec, wokół którego tańczy światło.

Pamiętasz, Marku? Pisaliśmy list.
To były ostatnie dni, ostatnie słowa do synów.
Namówiłam Cię na tę intymność bez pewności, że mi wolno, że mam prawo.

Kochałeś sport. Sport zresztą cię uratował i wychował. Hokej na trawie, piłka, trener – to zamiast matki, która siedziała w więzieniu, która piła, to zamiast ojca, który wyparował, to zamiast babki, która miała zbyt wielu kolegów...
Dzieliłeś potem tę pasję z synami.

Czasem sport to jedyny sposób na męską rozmowę, na to, by usiąść obok, by poklepać swoje dziecko po ramieniu, by jakoś DAĆ ZNAĆ.

Przypomniałam sobie fragment listu:

„Zobaczycie, spotkamy się jeszcze wszyscy na nowym stadionie…”

Stadion niczym raj, idylla, kraina marzeń.
Umarłeś przed wielkim otwarciem, jednak w każdym pachnącym tytoniem kibicu widziałam Twoją radość i przejęcie.
Słone wzruszenie.

Zabrałam Cię na ten mecz, Marku.

Spotkałam Cię na stadionie.

W sercu.

Niepotrzebne skreślić.

.

Wielka Noc

2011-04-28T09:45:00.009+02:00

...

Hospicjum w czasie świąt jest szczególne. Dużo spokoju i ciszy.
Nie ma studentów, rehabilitantów, wolontariuszy, niewiele też rodzin. Mycie domowych okien i podłóg, tańce z odkurzaczem, mikserem, rumiane mięsa w piekarniku... Rodziny planują odwiedziny nazajutrz, by razem zjeść świąteczne śniadanie.
Udało mi się wiosenne porządki rozłożyć w czasie (dużo wolniej i spokojniej pracuję ostatnio), więc z radością wybrałam się do hospicjum w Wielką Sobotę.

Pusty parking - tylko dwa auta pielęgniarek i karetka, ptaki szykujące się do wieczoru, za płotem niespieszne autobusy, opustoszałe place zabaw, leniwe koty przechadzające się po trawie, rześkie, wieczorne powietrze skropione czeremchą.

Na jednym oddziale zaledwie pięciu pacjentów, na drugim – kilku więcej.
I Atomek kochany, co wcale mnie nie dziwi. Podejrzewam, że mógł sam wpisać się na nocny dyżur.
W drzwiach mijam męża Oli - wymiana serdeczności, „skoczę tylko do sklepu”, „jak miło, że zechciała pani przyjść”, „zaraz wracam”.

Ola ściska mnie za rękę, opowiada o wszystkim, co wydarzyło się w przeciągu ostatnich dni. Robię herbatę, zmywam talerzyki, wietrzę. Karolcia, wnuczka, wyszła ze szpitala, teraz coś z oczkami – uśmiecham się do babcinego, stroskanego serca. Ola pyta o synka, opowiadam o alergii i dusznościach sprzed kilku nocy, o karetce, którą musieliśmy wzywać. O strachu nie mówię – już dobrze, są leki; w opowieści pozostaje czas przeszły, więc brzmi ona jak historia zza siedmiu gór i rzek, jest ok.
Uśmiechamy się, obie spokojne.
Ola obwąchuje drożdżowy chleb, który wyciągnęłam z piekarnika jakieś cztery godziny wcześniej. Wraca mąż, mam zostać. Rozmawiamy z uśmiechem.

Dużo miłości wsiąka w ten pokój.
Ola leży na ostatnim łóżku Marka.
Po prawej ma ten sam prostokąt uchylonego nieba.

Marku, przyjacielu…

Zostawiam to dobre małżeństwo i idę na taras.
Atomek wyluzowany, u siebie przecież, macha do mnie łapką, w drugiej komórka. Obok starszy pan na wózku przygląda się wieczorowi. Siadam przy nich, wygłupiamy się trochę. Biorę pana na spacer, obwożę po całym hospicjum, potem ogród, oczko wodne, ławeczka z widokiem na koty.
Po godzinie znam historię trzyletniego wojska i choroby, ścieżkę zawodową, sytuację rodzinną i najlepszego kumpla – dwudziestoletniego czworonoga Atosa. Słucham, nigdzie się nie śpieszę. Robi się jednak zimno – wracamy.
Pan Genek cały w skowronkach opowiada o wyprawie sąsiadowi.
Wietrzę ich pokój, gaszę światło, na dobranoc film mruga.

Atomek namawia na izolatkę i jak zwykle wie, co robi.
W izolatce Jacek, rocznik 1970.

Jacek nie ma raka, ale też nie ma czucia od pasa w dół.
Siedem lat temu przejechał go wan – wszystkimi kołami. Dziś walczy z odleżyną. W poprzednim hospicjum spędził dziewięć miesięcy.

Najgorszy nie był wypadek.
Co prawda Jackowi założyli kołnierz ortopedyczny tył do przodu, bolało całą drogę do szpitala, co prawda policjant złamał mu rękę, co prawda wózek zamiast sprawnych nóg do końca życia…
Straty są jednak większe: odszkodowanie na 300 tys. zł. Na konto żony, bo Jacek nie ma swojego.

Po czasie znika pełnomocnictwo Jacka, znika żona. Pojawia się nowy pan i pozew o rozwód. Winny jest ponoć Jacek – znęca się nad rodziną fizycznie i psychicznie. Od dwóch lat na wózku.

- Uderzyłem syna raz w życiu, jeszcze przed wypadkiem. Pyskował strasznie żonie, prosiła bym coś zrobił…

Jacek pokazał pozew dzieciom, były w szoku. Sędzina nie dopuściła do głosu ani jego, ani pani adwokat; przypomina się film "Tato".
Dzieci zostały przy matce i teraz służą do opieki nad przyrodnim 3-letnim bratem. Matka pije od dawna. Razem z nowym panem.
Jacek liczy, że gdy wyjdzie ze szpitala, zamieszka z dziećmi. Z synem od zaraz - ma już 19 lat, z córką – gdy ta dorośnie.

Jackiem opiekuje się teściowa – oto piękna puenta dramatu.
Zachwycająca kobieta, która zamiast ślepo stać przy genach, stanęła sprawiedliwie na ziemi i zamieszkała z byłym zięciem.

...I tak minęło mi sześć godzin.

Wsiadłam w samochód, otwarłam okna na gwieździstą noc.
Nie upiekłam mazurków, sernika, nie zrobiłam faszerowanych jaj.
Za to poczułam się bardzo świątecznie.

Jadąc przez las widziałam ludzi wracających z mszy. Uroczyście ubrani, nieśli zapalone gromnice.
Każdy z nas, swoją drogą, sunął ze światłem.

I widziałam jasno: wszystko to było dobre.

.

Kopczyk

2011-04-27T08:40:00.004+02:00

...

Mało mam słów ostatnio.

Spędzam z Olą dużo czasu. Poznałam jej męża i córkę. Upiekłam chleb, który zjadła na wielkanocne śniadanie. Na pożegnanie całuję ją w czoło. Ola mruży oczy, nie cofa się, przyjmuje takie gesty z radością. Mówi do mnie zdrobniale, jak do dziecka. Nieustająco zachwyca mnie jej młode serce.

Przeszłyśmy w to miejsce, w którym nie trzeba już opowiadać życia, po prostu zaczyna się żyć obok siebie. I nie ważne, ile owo „obok” potrwa.

Od wczoraj Ola jest w innym szpitalu, będzie miała operowaną niegojącą się ranę. Nie wiem, czy wróci.

Nie czuję jakiegoś większego rozstania.
Obie rośniemy w sobie spokojnie, na kopczyku wdzięczności.

...Swoją drogą ciekawe podobieństwo:

Rozstanie.
Rozrastanie.

.

Pytanie

2011-03-23T09:50:00.013+01:00

...

Ola zastrzeliła mnie w poniedziałek pytaniem.
Pytaniem niby zwykłym jak chleb - tyle że w niecodziennej sytuacji, w szczególnym miejscu i kluczowym przecież dla Oli czasie.
Człowiek, nastawiony w hospicjum na słuchanie, wraca po nim do samego siebie. Jest to nieporównywalnie szybsza podróż niż ta pierwsza, poza dom.

Chwila skupienia, oczy Oli jak lustra. Pada pytanie, padam ja:

-Jak PANI się czuje?

Pierwszy odruch: zaskoczenie. Zaraz potem zmieszanie, odrobina wdzięczności i szybka odpowiedź:

-Dobrze się czuję, pani Olu. Ja zawsze dobrze się czuję.

Uśmiechamy się; obie przecież nie gramy w te same gry.

Wiem, że przypominam Oli nią samą.
Przecinek między nami trwa tylko niecałe 50 lat.

---
PS.
Wróciło mi stare, dobre "American Beauty":

I nie o strzał w tył głowy chodzi, a o Pytanie właśnie.

.

5 scen z życia Oli

2011-03-19T11:15:00.009+01:00

...

1. „Babel”

Autokar wiezie turystów. Ola po prawicy pilotuje wycieczkę. W tym samym czasie kilku pijanych górali postanawia się rozerwać - kto trafi w pędzący autobus. Wygrywa kamień, który przebija szybę i czaszkę Oli. Krew zalewa modny, żółty sweterek. Najbliżej Zakopane. I Boże Narodzenie.

Ola wychodzi na Wielkanoc, bo sprawa poważna, bo młody lekarz się zakochał i chce się żenić. Ale jej to nie w głowie.

2. "Moja wina"

Połowa ciąży, chłopiec w drodze. Ola wybiega z autobusu prosto pod samochód. 2 tygodnie walki o dziecko.
Puste ramiona – od wtedy.

3. "."

Rodzi się córka.
I jest.

4. „Syn czy żona?”

Trzecia ciąża. Drugi syn. Pierwszy rak - trzeci stopień.
Trzeba usunąć szyjkę macicy. I jajniki. I macicę. I syna.
Decyzję podejmuje mąż.
Rak przegnany na 42 lata.

5. "Tu, teraz"

Córka młodsza od Oli o połowę, wnuczka lat 5.
Zięć od półtora roku nieobecny.
Zmarł na amen.

Ola uśmiecha się ciepło na mój widok.
Spotkanie dwóch kobiet bez zobowiązań, bez ról. Karmię ją i trzymam za rękę. Wiem, ile ma lat, choć to nasza tajemnica. Ola wygląda na dużo mniej i czuje się na dużo więcej.

Świadomie popełniam te same błędy. I znów chcę.
Klasyczny ze mnie amator.

.

Mona Liza

2011-02-17T11:11:00.009+01:00

...

Styczeń mnie zdmuchnął, przepraszam.
Trudne, zimowe rocznice – to raz, dwa: zagrałam rolę pacjentki.
Mam kilku nieproszonych gości, których trzeba będzie wyprosić - tym razem z zajmowanym lokalem.
Ale jeszcze chwilę, jeszcze postoję.

Ewa.

Chyba najdłużej u nas, bo od lata zeszłego roku. Cicha, pokorna, o uśmiechu Mony Lizy. Przyjmująca każdego, z tym, z czym przychodzi, bez oczekiwań.

Ewa ma dokładnie tyle lat, co moja mama, ma córkę w moim wieku o tym samym imieniu. Jej córka pochowała swoje pierwsze dziecko - dwudniową dziewczynkę. Tyle podobieństw...

Gdy głaszczę ją po głowie, jest onieśmielona, ale przymyka oczy i delikatnie zwraca się w moją stronę. Dotyk to jedyny sposób na bezradność.
Jestem tu na kilka chwil, mam szansę odpocząć - choćby w aucie, choćby nad patelnią, choćby w kolejce do kasy.
Ewa czasem wyjeżdża na taras; wymiana zdań o kwiatach, pogodzie, spodziewanych odwiedzinach. To bardzo nieodległy wyjazd, bardzo elitarna szkoła braku lgnięć do czegokolwiek. Podglądam te lekcje przez szybę.

Najdłużej byłam przy Ewuni w Boże Narodzenie.
Wieczór, cisza na oddziale, wszyscy goście wrócili do domów.
Pamiętam, jak ściskała w rękach swój imieninowy prezent – 3 żele Dove w ogromnym kartonie. Były tak piękne, że Ewa nie chciała ich rozpakować – stały więc tak kilka dni, z wielką nadrukowaną kokardą.

Każdorazowo podlewam jej fiołki i betlejemską gwiazdę. Trzymam donicę blisko jej chorych oczu, by dokładnie widziała, że usuwam tylko balast zeschniętych liści. Ewa lubi, jak to robię.

Nigdy sama nie prosi o pomoc, ale jest na to sposób. Trzeba przejąć inicjatywę, odbarczyć z poczucia winy.
Się udaje.

Opowiadam sporo wesołych historii o synku. Ewunia śmieje się przepięknie, faluje cały brzuch. Przynoszę wieści o korkach, sklepach, pogodzie.

Pamiętam jak Ula, staruszka z łóżka obok, chciała z początku umrzeć.
Nie miałam nic do powiedzenia. Jestem za mała na to i za bardzo gościem. Ewa, tylko Ewa mogła i powiedziała:

- Proszę tak nie mówić. Tak nie wolno.
Trzeba żyć.

Uśmiechnęłam się i pogłaskałam Ulę. Wspominałyśmy potem jej młodość, wakacje, lekcje pianina – zasypiała z uśmiechem.

Ewunia troszczyła się o wszystkie swoje sąsiadki, które witała i żegnała z pokorą.

Sama nie chciała wrócić do domu – niewidomy mąż, ciężko pracujące dzieci, 7-letnia wnuczka… Ewa postanowiła ich nie martwić, nie obciążać, postanowiła niczego nie oczekiwać i nie utrudniać. Jej cierpienie nie wychodziło poza obręb ciała, chroniła bliskich, jak Gosia.

Tylko ten uśmiech…

Raz jedynie powiedziała:

- Nawet, jeśli pani bardzo by chciała, nie jest w stanie mi pomóc. I wiem, że to nie jest pani wina. Wszystko dobrze.

Raz spytała:

- Przyjdzie pani jutro?

Nie przyszłam wtedy, nie mogłam.
Bolało.
Ale wiem, że obok Atomka stałam się kimś bliskim. Poważnym tonem kazała mi, niczym mama, iść do lekarza, gdy usłyszała moją prywatną rozmowę z koordynatorką wolontariatu.
I poszłam.
I przez to się nie pożegnałyśmy.

Zmarłaś w zeszłym tygodniu.
Długo trwał Twój egzamin, Ewo.

...Widzę Twój uśmiech, alabastrowe policzki z marmuru.

.

Fantomek

2010-12-28T11:16:00.011+01:00

...

Mirek schudł błyskawicznie – w przeciągu kilku godzin ubyło mu 12 kg. Dowiedział się przy okazji, ile waży jedna noga. Nie znam drugiej osoby, która posiadła tę zbędną wiedzę.
Trudno złapać związek pomiędzy rakiem płuc, a nogą, która nagle wymaga amputacji. Pokrętna reakcja na chemioterapię, nawet nie próbuję wnikać.

Mirek siedzi na swym rydwanie i z tego miejsca zagrzewa do walki dwie sunące po korytarzu wojowniczki. Każda z nich dzierży swą kroplówkową dzidę. Oto dwie Joanny D’Arc, chude i przygarbione. Zrośnięte z palem kroplówki wyglądają niczym potężne łuki.

Kucam przy jego wozie, wózku, z nadzieją na rozmowę. Mirek chętnie przyjmuje tę obecność, mimo całego pakietu niedogodności.

Człowiek miasta i wiedzy, który uciekł w ostatniej niemal chwili do lasu. Człowiek, który musiał do tego miasta wrócić potem na tarczy, bo serwowało mu niezbędny pakiet medyczny.
Las zafundował świeże powietrze, zastępy ptactwa i drewno, które trzeba było pociąć na opał. Było pięknie - za górami, za lasami... - było krótko, daleko. Dom trzeba będzie sprzedać.

Mirek niewiele ma sił, niewiele nóg, niewiele czasu.

Spotykamy się raz po raz, rozmowy są krótkie, ale bardzo treściwe.
Mirek mocno kaszle i odpluwa całe to bagno choroby. Często więc - wbrew sobie – odchodzę, oszczędzam jego siły na bezcenne rozmowy z córką, z żoną.

Dopiero po parunastu dniach dowiaduję się, że nie ma na imię Mirek.

- „Jestem Mirek-Sławomirek. Musi być śmieszniej, inaczej.”

Zgadzam się. Nie jest.
Zgadzam się. Musi.

Żartujemy, uśmiechamy się do siebie.

Noga, której nie ma, właśnie swędzi.
Żadna tam iluzja, a najzwyklejszy biologiczny fakt – czucie fantomowe. W taką nogę może być zimno, ciepło, taka noga boli, czuje dotyk i mrowienie. Drapię więc powietrze, Mirek mruczy jak kot, jest zabawnie.

Zabawnie do łez, których jeszcze nie pokazujemy.

Pamiętam ostatnie spotkanie przed wyjściem Mirka do domu.

-„Nie wiem, co ci powiedzieć...”

-„…A co można powiedzieć...”

Chwila wspólnej bezradności – staliśmy na niej wszystkimi naszymi nogami.

Podeszłam do łóżka, na którym siedział.
Stanęłam boleśnie blisko, na miejscu nieistniejącej już nogi. Chwyciłam jego głowę. Pocałowałam czoło i przytuliłam mocno do swojego brzucha.

Pierwszy raz tak rozmawialiśmy, pierwszy raz kapały wspólne łzy.

Do dziś czuję cię, Mirku.

Podzieliliśmy to fantomowe czucie.

.

Wigilia

2010-12-25T11:16:00.006+01:00

...

Błyszczące umywalki, miarowy szum muszli klozetowych i lodówek, czysta podłoga. Z pokoju pielęgniarek snuje się muzyka – tak cicha, że przezroczysta.
Gdy stoi się na wewnętrznym tarasie, słychać echo telewizora. Pani portierka leniwie sączy kawę z mlekiem, opróżnia bombonierkę. Niemal słyszę, jak stukają klawisze telefonu od świątecznych smsów.
Ryby hipnotycznym ruchem pływają w kamiennym jeziorku, właściwie niczym już nie różniąc się od pobliskich roślin.
Choinki nagrzane od lampek, kwiaty podlane, tabletki podane.

Sen, brak snu może, trawienie, zmęczenie, trwanie i czekanie.

Wigilia, ciche preludium.

Za przymkniętymi skrzydłami drzwi domykają się powieki.
Niektóre na amen, inne tylko na sen dobry.

W klepsydrach okien bezgłośnie sypią się ziarenka puchu.
Tworzy się biała, czysta kołdra. Świąteczna, świeża.
Szczelnie okrywa zbolałe ciała - cienkie już jak opłatki.

Kto komu narodzi się tej nocy?
Kto przyjdzie i na jaki świat?

.

Święty Mikołaj

2010-12-01T11:29:00.028+01:00

...

Zaczynam bez sensu – od balonów.
Ani to początek, ani koniec.

Balony okazują się najwyraźniej bezpieczne, najlżejsze z obrazów, które noszę.
Dmucham zatem jeden za drugim.
Wpierw zielony, potem niebieski i żółty. Najmniej białych – bo to przecież taki szpitalny kolor. Kręci mi się w głowie; tym bardziej pompuję pompką płuc, tym większe wychodzą. Cały pokoik wolontariuszy w balonach. Przyciągają się i odpychają niczym kolorowe elektrony, zeskakują z szafki na podłogę, piszczą, gdy zawijam ich świńskie ogonki w pętelkę.

Mikołajek już jest, już nie czekamy.

Profesor osobiście odebrał go ze szpitala, bo szpital odmówił współpracy i wypisał chłopca. Umieranie w domu nie wchodziło w grę; dziewięcioletnia siostra nie przyjmowała jeszcze faktów do wiadomości - jej brat przecież nie umrze, jej brat będzie zdrowy. Hospicjum miało być krokiem w stronę oswajania narowistej rzeczywistości.

Mama Mikusia jest w moim wieku.
Skupiam się na balonach, próbuję okrawać myśli, gasić pożary.

Komunikat od pielęgniarek był wyraźny: „nie wchodzić, mama sobie nie życzy”.

Nasza koordynatorka jednak prosiła, by przyozdobić pokój, poprzynosić zabawki.
Idę z duszą na ramieniu i jakąś nową wolontariuszką, nie chcę zrobić krzywdy. Ciągnę za sobą kolorowe bańki dobrych, niepotrzebnych życzeń, bańki pełne powietrza, prosto z serca.

Mama uśmiechnięta i wzruszona. Nie widzę byśmy przeszkadzały. Niestety Mikołaj płacze. Mama tłumaczy, ze on zawsze tak reaguje na obce osoby, próbuje nas pocieszać – bardzo krępujące.

Nic dziwnego niestety, że Miki płacze. Tyle szpitali, tyle „cioć” i „wujków”, którzy TYLKO go ukłują, którzy TYLKO prześwietlą, którzy TYLKO osłuchają zimnym kamyczkiem stetoskopu – którzy w ogóle, którzy AŻ są.

Unikam kontaktu wzrokowego z chłopcem, rezygnuję z wieszania balonów – oddaję sprawę mamie i szybko zwijam żagle.
Najważniejszy jest spokój.

Wieczorem tulę swojego synka do snu, łzy kapią na poduszkę.

...

Załatwiamy zabawki ze sklepu, wszystko za długo trwa - jakieś formularze, podpisy. Bez sensu. Przeglądam szafy, wiem, że Mikołaj lubi zwierzątka. Jeszcze tego samego dnia zwożę wszystko do hospicjum, chcę zdążyć. Nie jestem sama - w pokoju małego jest już kilka zabawek, wielu wolontariuszy się troszczy.

Na własną rękę weszłam wtedy do pokoju, jak zwykle bez pewności, że tak trzeba, że nie zaszkodzę. Aneta przywitała mnie ciepłem. Z wdzięcznością wypakowywała zabawki, zapewniając mnie każdorazowo, że synek będzie szczęśliwy.

Półmrok, już po ósmej, Mikołajek śpi spokojnie, w telewizji miarowo chrapie rybka mini-mini. Zdjęłam głośne buty i stanęłam w rajstopach bojąc się go zbudzić. Aneta zaproponowała kawę, zaprosiła na fotel. Czułam że chce rozmowy, odpoczynku od samotności.

Nie wiem jak minęły dwie godziny.

Nie wiem, jak to się stało, że opowiedziałam o mojej córeczce, o pogrzebie, rodzicach po stracie, których znam, o sobie. Nie wiem, jak W OGÓLE mogłam wpaść na ten pomysł siedząc przy śpiącym Mikołaju, słuchając jego przyspieszonego oddechu, patrząc jak ściska rękę swojej mamy.
Wiem tylko, że to był dobry czas, że Aneta chciała tej rozmowy.

Dużo ciepła i zrozumienia przepłynęło wtedy między nami.

Nie odważyłam się dotknąć Mikołaja. Nie chciałam go obudzić, wystraszyć. Głaskałam tylko kołdrę.
Dotknęłam dopiero potem, dzień PRZED, kiedy trzeba było sprawdzić temperaturę, tętno, kiedy Mikołaj nie reagował na obcych, kiedy priorytetem stała się walka z bólem. ...Przegrana tak sromotnie, że brak mi na to słów.

Pamiętam, jak stałyśmy przytulone na tarasie, wdychając świeże powietrze.

Jak mąż Anety patrzył na synka.

Pamiętam ciągłe wzywanie lekarza, by ten dał dodatkowy środek przeciwbólowy. Pamiętam twarz doktora – tak samo bezradną, tak samo zmęczoną.

Pamiętam, jaki Mikołaj był delikatny, śliczny.

I jak go bolało, jak sapał w gorączce…

Widzę jego mamę z głową na kołdrze, warującą jak najwierniejszy pies przy dziecięcej dłoni. Ów obraz płynie równolegle - niczym klisza nakłada się na obrazy, których dotykałam w tym miejscu kilka miesięcy wcześniej.

Widzę mamę Gosi pochyloną nad tym samym przecież łóżkiem, w tej samej przecież sali, z tą samą nadludzką siłą i bez nadziei.
Słyszę jej słowa, zaraz PO, które strzeliły prosto w serce:

„Nie mamy dziecka”.

Tyle bólu wypełnia pokój, w którym umierają święci.

I przepraszam za nieporadność słów.
Więcej nie umiem o tym dniu, i o tamtym też.
Wszystko, co naprawdę mam, jest w sercu, nie głowie.

Niespełna 3-letni Mikołajek umiera nazajutrz.

Gdy przyjechałam po południu, zastałam pusty pokój z mnóstwem niepotrzebnych rzeczy. Smoczek, soczki, mleko w proszku, butelki, batoniki, zabawki i cała chmara balonów. Wzięłam to na siebie, odprawiłam salową, która właśnie zabierała się za porządki.
Spakowałam zabawki do plastikowego wora, poodklejałam ze ścian, okien i drzwi ogromne motyle.

Na sam koniec wypuściłam powietrze z balonów.

Mój własny, uwalniany na raty, wstrzymany oddech.

.

O’statki

2010-11-25T13:55:00.010+01:00

...

Staję się osobą od rzeczy ostatnich.
Dziwne być może.
I po co.

Ostatni (zarazem czasem pierwszy) dyktowany do dziecka list, ostatni własnoręcznie wduszony w kartkę wyraz, ostatni papieros, domowy wypiek, kasztan trzymany w rękach, ostatnie balony, które kiwają się pod sufitem, ostatni prezent, przyjaciel, jesienny liść na szafce, kamyk znad morza, ostatnie słowo nad wykopanym w ziemi oczodołem.

Gdzieś popełniam być może błąd i zapewne za niego zapłacę - nie można tak bardzo; są granice, zdrowy rozsądek, instynkt samozachowawczy. No przecież.
I wszystko wiem, zgadzam się.
Gdy patrzę oczami innych (lub ściślej: gdy wydaje mi się, że patrzę oczami innych)– takie diagnozy się mnożą.

Biorę głęboki wdech.
Stoję sama ze sobą.
Znów czuję, że trzeba, że CHCĘ tak właśnie się zużywać.
Chyba nawet lepiej, treściwiej jest mi współbyć w tych ostatkach, niż biegać za własnym ogonem powtarzając: „trzeba szybciej spłacić ten cholerny kredyt”.
Wolę ponosić koszty owego współudziału, niż kredytu.
Mogę tak?
Niewielu na to pozwala, niewielu rozumie.

Każdorazowe „podziwiam cię” wprawia mnie w głęboki smutek.
W podziwie przecież tak wiele zdziwienia, dziwności, tak wiele egzotyki.
Spora też odległość…

Gdy umarł Stachu, wszystko się zmieniło.
Inaczej jest wiedzieć, że w hospicjum ludzie umierają, a inaczej jest zobaczyć i poczuć, że być może oto miejsce gdzie umrę ja sam.

Nie było wolontariusza obok, nie było lekarza czy pielęgniarek.
Stachu umarł przy Marku. Kilka ostatnich wdechów. Koniec.
Marek nie był w stanie się ruszyć, chwycić za rękę. Leżał, patrzył, czuł. Dzwonek po pielęgniarki wprawił w ruch rutynową machinę. Szuranie zasłonki, mycie, szelest worka.

O Stasiu dowiedziałam się przez telefon. Żona Marka dzwoniła z pytaniem, czy mogłabym przyjechać, bo Marek nie chce wrócić do swojej sali, chce do domu, a ona nie da rady.

Wchodzę.

Marek na korytarzu, bujne liście tarasowych roślin rozkładają się w nogach łóżka, obok żona i dwójka przyjaciół. Przytomne, nerwowe spojrzenie i na wejściu strzał: „nie wrócę tam”, „chcę do domu”.

Ok. Próbuję zmienić salę, ustalam to z pielęgniarkami.
Nie ma problemu.

Jest problem.
Pielęgniarka rozmawia na korytarzu z żoną Stacha, która właśnie przyszła na oddział.
Na taras docierają strzępki zdań:

-„Nie, proszę pani, byłyśmy przy nim, nie umarł sam.”

-„Tak, tak, spokojnie, po prostu zasnął.”

Tragizm sytuacji.
Rozumiem sens kłamstwa i rozumiem panikę w oczach Marka - cholerna bezradność.
Marek pali na tarasie, trzymam szklankę z wodą, która tymczasowo stała się popielniczką. Nikt z personelu nie ma teraz głowy, by świecić po oczach zakazem palenia.

-„Ból jest za duży, nie możesz na razie do domu. Ela nie da rady, ty nie dasz rady, tu jesteś przynajmniej zabezpieczony. Dajmy sobie parę dni, niech zaczną działać nowe leki.”

Widzę jak Ela potakuje głową, jak czeka na każde następne słowo; próbuję zdjąć jej z serca balast, biorę na siebie, staję się Elą.

...Przepraszam Cię, przyjacielu.

Czytałam wyraźnie Twoją twarz, wiedziałam, jak Ci jest.
Inaczej po prostu nie można było. Musiałeś tam zostać, musiałeś tam umrzeć. Jedyna rzecz, którą przemyciłam wtedy od siebie, to obietnica, że będę przy Tobie codziennie.
Tylko to mogłam zrobić.

Pewnego dnia, już w nowym pokoju, zapytałeś czy pojedziemy na papierosa.
Nie dawałeś rady już wtedy nawet usiąść. Pamiętam te próby, nieustające zadziwienie zmianą. I pamiętam złość.

Środek tygodnia, wczesne popołudnie, na oddziale komplet lekarzy i oddziałowa, w sali trójka innych pacjentów. Spore ryzyko.
Zamknęłam drzwi, zasłoniłam z każdej strony zasłonkę, otwarłam okno, nalałam wody do kubka po kawie. Najwyżej mnie wywalą, rozwiążą umowę, nic gorszego się przecież nie wydarzy.
Bez słowa wyciągnęłam papierosa i podałam Markowi. Dwa kliknięcia zapalniczką, potem bezcenna chwila ulgi.
Czułam się jak przemytnik na lotnisku - niby mały szmugiel, a adrenalina buzuje na całego.

Wciągałeś truciznę tak głęboko, jak wciąga się zapach lasu, włosów dziecka, świeżego chleba.

Byłam przy tobie.

Byłam, gdy długo, bez słów, dotykałeś jesiennego liścia, którego zerwałam po drodze. Pamiętam twoje palce próbujące przebyć trasę wyznaczoną przez liściaste żyłki.
Pamiętam, jak zmieniała się wtedy twoja twarz.

Byłam, gdy ostatni raz miałeś apetyt i gdy się śmiałeś.

Gdy pisaliśmy trudny list do chłopaków.

Gdy gasły światła, a sen nie przychodził.

Gdy bolało.

Gdy spałeś.

Byłam wtedy, gdy twoje bezradne powieki nie chciały się zamknąć – zdziwione, że zostawiasz je ot tak, z samego rana i to na amen.

Byłam wtedy, gdy ostatni raz leżałeś na ziemi, oddzielony od niej jedynie wypolerowaną deską.

Powiedziałam ostatnie słowo nad tą deską. Właściwie wylałam potok słów.

Tylko umarłeś beze mnie, bez dzieci, bez Eli.

Odszedłeś w czasie porannego mycia – w chwili największej chyba samotności, jaka może przytrafić się na szpitalnym łóżku.

Siedziałam potem godzinę przy tobie, czekając aż dojedzie rodzina.
Miałeś piękną, spokojną twarz.
Wygładziłam brwi, domknęłam powieki, ułożyłam brązowe kosmyki włosów, pocałowałam czoło.
Ostatnia rozmowa dwóch ciał.

Otwarłam okno, usiadłam z podkurczonymi nogami na fotelu.

Przez okno sączyło się życie.

I wiem - to ten kierunek.

.

Jutro

2010-11-24T17:20:00.005+01:00

...

Jutro, jutro. Może siądę i napiszę jutro.

Nawarstwia się zatem i rośnie bezradność.
Trudno ruszyć dalej, głębiej zapuścić korzenie.

Po śmierci Marka i po jego pogrzebie, po śmierci Mikołaja, kliknęłam spację, która wibrowała czkawką przez prawie dwa miesiące. Dopiero kilka dni temu zajrzałam do hospicjum i wiem: póki nie zrzucę obrazów, nie rozpakuję bagażu - nie zamieszkam w tamtym domu na nowo.

Jutro zatem, może jutro.

Zawsze lepiej szło mi pakowanie PRZED podróżą.

Tli się gdzieś z tyłu głowy ów „bagaż powrotny”, o którym wierszała Szymborska.
I zaraz tli się Mikołajek i…

Może jutro.

.

Przed 1.11

2010-10-30T10:29:00.006+02:00

...

Mam nadzieję, że patrzysz, Marku.
Patrzysz z uśmiechem.

Ze mną zostały twoje ulubione dźwięki:

.

Ciąg dalszy nastąpił

2010-10-11T12:14:00.012+02:00

...

Głowa puchnie od obrazów.
Ideałem byłby transfer (kierunek: zorkownia), zrzut błyskawiczny i totalny – bez przymiotników, rozciągania gumy metafor, nieudolnych prób rysowania słowem.
Wierzę Mozartowi; można usłyszeć całą symfonię na raz, w jednym akordzie. Tylko co potem…
Słyszę i widzę Marka (avatarowe I see you?).
Obrazy wyświetlane jednocześnie, nałożone jeden na drugi niczym palimpsest czy klisza. Widzę serca krążące wokół niego niczym orbity; widzę go, jego ciepło, dobroć, ból, błędy i nadzieje.

Odkąd znalazłam Marka, byłam w hospicjum codziennie, czasem dwa razy dziennie.
Studia dały ostro w kość; trzeciego dnia, po 13-u godzinach wykładów, płakałam ze zmęczenia. Dziś jest już lepiej, zaczynam się organizować i odgradzać.

Czasem, gdy przyjeżdżałam wieczorem, Marek już spał. Gładziłam jego czoło, rękę, wyłączałam światło, ściszałam telewizor. Rano nie pamiętał, że byłam obok. To nic.

Pewnej nocy miał gorączkę: perlisty pot na skroniach i szyi, mokra pościel, przyspieszony oddech. Siedziałam godzinę i zmieniałam okłady. Temperatura spadła do 37-u stopni, wiedziałam, że mogę jechać. Pielęgniarki oglądały jakiś film, Stachu nie był w stanie zadzwonić po pomoc. Bezsilność.

Prezent przywiozłam mu dwa dni wcześniej – zamiast tortu, słodycze i kilka nutri-drinków, które bardzo się przydają przy wycieńczeniu (bomba kaloryczna), a na które Marka zwyczajnie nie było stać. Oczywiście tort ze świeczkami byłby fajniejszy, oczywiście zdrowie byłoby fajniejsze; trzeba się jednak przystosować do tego, co tu i teraz.
Bałam się, że 2 dni to epoka, że Marek nie dotrwa do urodzin.

Gdy wreszcie przyszedł ten dzień, siedziałam od rana na uczelni jak na szpilkach. Urwałam się zaraz po tym, jak zakończyły się wszystkie konwersatoria.

20 września, późne popołudnie, Marek skupiony i uroczysty.
Odśpiewałam od progu nieśmiałe „sto lat”, wręczyłam pluszowego miśka i czerwony balonik.
Miś przez kilka kolejnych dni nie opuszczał Markowego łóżka, a ja puchłam z dumy, że zamiast kwiatów przywiozłam tę burą łachudrę w kraciastym szaliku.

Żona zaopatrzyła mnie w zaczarowane babeczki, pieczone specjalnie z okazji urodzin. Marek opowiadał mi o nich już parę razy; niebo w gębie. Cały dzień czekały na mnie w osobnym pojemniku, reszta została rozdana.
Pamiętam tę subtelną lecz wyraźną zmianę na jego twarzy. Marek na powrót, na moment, stał się gospodarzem, ugościł mnie czym chata bogata. Jego lekko uniesiona broda i uśmiech żony - bezcenne chwile.

---

Nie dam rady opisać wszystkiego.
Szczególnie długich, bezsennych godzin bólu.
Z bezsilności zaczęłam nawet targować się z Bogiem – układ był taki: nie muszę być zdrowa, niech już jest jak jest, tylko żeby Marka nie bolało, do cholery! Chwytałam się rzeczy, w które nie wierzę; typowy paradoks.

Pamiętam jeden ciężki wieczór: moje zmęczenie uczelnią (tu akurat w roli pikusia) i niewyobrażalny ból Marka (pierwsze skrzypce).
Nie wiem, co robić; patrzę bezradna, wiercę się na krześle.

-„Mam pójść do pielęgniarek po dodatkową porcję morfiny? Zrobić ci coś ciepłego do picia, poprawić poduszkę, otworzyć okno…?
Nie wiem, jak pomóc... Mogę ci jakoś służyć; chcesz czegoś, czegokolwiek…?”

Marek uśmiechnął się nieznacznie i powiedział:

-„Nie, tylko żebyś zdała…”

Nie umiałam się powstrzymać, pierwszy raz płakałam przy Marku.
Dotknął mojego policzka, spojrzał głęboko w oczy i powiedział:

-„Nie płacz...”

Ponazywałam rzeczy po imieniu.
Powiedziałam Markowi, że jest moim przyjacielem.

-„Myślisz, że dla kogo tu przyjeżdżam codziennie?”

Pamiętam Markowe „no co ty”...

Słowa w sumie nie miały większego znaczenia. Najpiękniejsza była twarz Marka, nie zapomnę jej do końca życia.
Rozpogodzone czoło, żadnej zmarszczki, ciepłe, błyszczące oczy pod łagodnymi łukami brwi.
Marek odszukał moją rękę, chyba pierwszy raz, potem długo patrzył przed siebie. Chwila wspólnego uroczystego milczenia.
W końcu kompletnie mnie zaskoczył.

-„Czy możesz sprawdzić mi pieluchę?”

Popłoch.
Nasze relacje nie wkraczały na ten poziom.
Do tego potrzebna jest pewna autoredukcja; trzeba się skupić i odwrażliwić; najlepiej jak takimi sprawami zajmuje się ktoś obcy, wtedy chyba mniej boli. W każdym razie tak to sobie wymyśliłam.

Zapytałam, czy wezwać pielęgniarki.
Marek pokiwał przecząco głową.

Dopiero później zrozumiałam.

Strach ustąpił, przyszła ufność.
Ufność do samego końca.

.

Możliwość

2010-09-14T17:28:00.009+02:00

...

Upiekłam chleb, kupiłam delicje (zemsta na Marku za dokarmianie mnie wczoraj), wrzuciłam do torebki chorwacki kamyk i ruszyłam w drogę.

Deszcz, wszędzie deszcz - szyby auta się pocą, oczy się pocą.

Skupiam się na drodze tyle ile muszę – za parawanem powiek widzę obrazy ze świata, którego Marek już nie dotknie: jezioro z łódką pośrodku, las pełen grzybów, podopieczni, których wyciągał z nałogu, jego parujące garnki pełne zup, bigosów i mięs.
Marek to jedna z najbliższych mi osób; znów przyszedł czas, gdy w hospicjum jestem codziennie.

Wchodzę.
Wychudzona twarz, poszarzała skóra, niedomknięte powieki.
Który to już raz widzę ten obraz, który to już raz Wiem…

Próbuję jednak nie skupiać się na tym, co wiem.
Ważny jest ten dzień, ta chwila, to, że udało nam się jeszcze raz spotkać.

Dotykam lekko jego dłoni, próbuję sprawdzić, na ile zmorzyły go leki.
Marek otwiera zmęczone bólem oczy, jest przytomny, poważny, smutny.
Na obrzeżach obu tęczówek pojawiła się jasna obwódka. Kolejna zmiana.

-„Śpisz sobie?” – pytam tylko, by jakoś zacząć.

Przeczący ruch głową, blady uśmiech zwrotny.

Bez słowa wypakowuję chleb, słodycze, zaglądam do Stasia i piłkarza.
Wiem, że Marek się cieszy z mojej obecności, ale wolę dać mu jeszcze trochę spokoju. Za chwilę będzie obchód, potem zastrzyki, mycie podłogi – szanuję ciszę, która właśnie się sączy, choć ego wyje.

Zaglądam na dół – w kaplicy trwa msza za Renię.
Byłam na jej pogrzebie, na więcej nie mam sił.
Ze względu na córkę zostaję tam jednak i jakiś czas świecę żółtą koszulką wolontariusza. Córka Renaty jest wysoka i szczupła niczym młoda topola. Widzę, jaki ciężar nosi na plecach, jak się garbi, kuli ramiona, jak chce zniknąć, by na chwilę odpocząć od żalu.
Robi się duszno, tracę cierpliwość dla ślimaczego tempa rytuałów, myślę o Marku.
Wymykam się po kazaniu.

Obok Marka dwie lekarki; pielęgniarki donoszą zastrzyki.
Człapię bezradnie po korytarzu.
Za szybko to wszystko idzie, nie mogę sobie darować, że wcześniej go nie znalazłam. Mija przecież drugi tydzień jego pobytu.

Po kilku chwilach, tradycyjnie, jedziemy na papierosa bez smaku.
Ubieram mu szary polar, pomagam wsunąć kapcie i wyplątać się z rurek (cewnik, pompa do morfiny). Marek przesiada się na wózek. Montuję cewnik, narzucam koc.
Ból, cholerny ból znów gra pierwsze skrzypce. Marek podkurcza raz prawą, raz lewą nogę, próbuje wytrzymać chwilę poza łóżkiem.

3-4 płytkie zaciągnięcia z widokiem na deszcz.

-„Wracamy.”

I już wiem, że za późno na jakikolwiek spacer po ogrodzie; Marek nie wytrzyma nawet jazdy w stronę wewnętrznego tarasu.

Poprawiam poduszki, strzepuję kołdrę, Marek ponownie stapia się z łóżkiem.

Herbata dla Stasia, kawa dla Marka; słodzę, mieszam, płuczę, ścieram plamki wody ze stolika. Następuje rytualna wymiana czekoladowych łakoci– Staś częstuje Marka, Marek podaje coś dla Stasia. Dziadek Staś ma niesprawne dłonie, karmię go więc i poję. Marek leży z zamkniętymi oczami próbując zebrać się do kupy po wyprawie.
Ból się przytępia. Widzę, że Marek czeka (wpatrzone we mnie oczy), aż przysunę zielone krzesło i pogadamy.

Wreszcie krzesło i siad.
Też na to czekałam.

Ulga - znów widzę starego Marka, który opowiada o wyczynach w kuchni.
Mijają dwie godziny.

Gadamy po męsku – żadnych zwierzeń, przymiotników.
Wiemy o sobie na tyle dużo.

Czas mija nieubłaganie, muszę odebrać synka.

Marek 20 września skończy 49 lat.
Mam nadzieję.

Od soboty zaczynam studia. Początkowa radość (… „dostałam się!”, „po tylu latach od magisterki znów na uczelni!”) miarowo przemienia się w smutek. Istnieje możliwość, że zmarnuję tam sporo czasu. Dwa razy do roku mam zjazdy tygodniowe: 12 godzin dziennie, 7 dni wykładów. Pierwszy zaczyna się 18-go września…

W dniu urodzin Marka będę zawekowana na uczelni.
12 godzin przestępowania z nogi na nogę – namiastkę tego miałam na dzisiejszej mszy.

Bardzo jednak chcę mieć taki problem, mieć tę MOŻLIWOŚĆ, bezcenny pretekst, by wyrwać się wcześniej i spędzić z nim urodziny.

Ostatnie.

.

Marek

2010-09-13T16:35:00.005+02:00

...

Marek, wrócił Marek - ten od okrągłego stołu!
Omal nie usiadłam z wrażenia.

Mieliśmy już nigdy więcej się nie zobaczyć - spotkanie przerwane w maju in medias res, gdy Marek niespodziewanie wrócił do domu.
Pamiętam, że upieczony dla niego chleb przypadł wtedy bezdomnemu, pamiętam, że płakałam w samochodzie.
Podobno Marek wrócił na kilkanaście dni do hospicjum – jednak w czasie moich wakacji.

W sali Marka odwiedzam pewnego pierwszoligowego piłkarza; potem zazwyczaj pędzę po synka. Dziś zajrzałam za kotarę.

Poznałam go od razu, choć bardzo, bardzo schudł.
Te same dobre oczy, poczciwa szczerba, niesforna, chłopięca fryzura.
W uśmiechu jednak znacznie więcej cierpienia.

Chwyciłam go za rękę, cieszyliśmy się oboje.

Wiem, że całe lato nie wypłynął z wędką na jezioro, że w ogóle nie wyszedł z domu.
Wiem, ile ubyło nadziei.

Spróbuję być.

.

Renia

2010-09-09T09:05:00.003+02:00

...

Nie pisałam w zorkowni o Tobie, Motylku. Nie było potrzeby.
Ty zrobiłaś to najlepiej:

http://proxa.bloog.pl/

Nasza hospicyjna Kasia spędzała u Ciebie całe dnie – cieszyłam się, że masz takiego przyjaciela; zaglądałam więc na chwilkę, dwie.
Znam tę więź: Kazimierz, Dorotka, Czesiu, moje wszystkie Sławki, wreszcie Gosiaczek… Było dobrze, Reniu.

Ostatni raz widziałyśmy się w zeszłym tygodniu.
Kamyk z Chorwacji wciąż stał na stoliku, a Ty, ubawiona, przyglądałaś się z niedowierzaniem swojej nowej legitymacji rencisty.
Ważność – 2012 rok (mistrzostwa świata…), stopień niepełnosprawności: znaczny. Ubierałaś się w nową rolę, którą oswoić można było tylko śmiechem.
Obśmiałyśmy więc Twoje zdjęcie, datę ważności dokumentu – wszystko, co obśmiać się dało.

Wiedziałam, że odchodzisz. Wiedziałyśmy obie.

Tragizm sytuacji można było jedynie oswajać humorem.
Humor stał się ostatnim atomem człowieczeństwa w całej tej cholernej fizjologii śmierci. Trzymałaś go, póki starczyło sił.
W tej dziedzinie stałaś się mistrzem świata, Reniu.
Pierwsza mistrzyni 2012.

Jutro pogrzeb. Spoczniesz na cmentarzu Martynki.

Jeśli Ci powiem, że jesteś w proszku, wiem, że parskniesz śmiechem.

Amen.

.

Jest

2010-09-07T11:03:00.012+02:00

...

Powrót jest trudny.
Odeszli niemal wszyscy pacjenci.

Z duszą na ramieniu wchodzę do najbliższego pokoju pielęgniarek z pytaniem o Dorotę.

- „Jest, jest.”

Co za ulga.
Idę na drugi oddział do pokoju Doroty, w kieszeni kamień z dziurką.
Pod oknem, na jej łóżku, śpi jakiś pan.

-„Co z Dorotką?” - pytam dyżurującą pielęgniarkę.

-„Oj, zmarła ze dwa tygodnie temu. Zaraz jak pani wyjechała, Dorota się posypała. Spała całe dnie, umarła przy synu.”

Stoję bezradnie na korytarzu.
Niby wiem, gdzie jestem, niby wiem, jak tu płynie czas, niby wiem: „można się było spodziewać”. Niby.

Jeszcze niedawno rozmawiałyśmy tak przytomnie...
Dorota chciała wyspowiadać się po 20-u latach u księdza, który cały sierpień był na urlopie, planowała wrócić do domu, przymierzała się niepewnie do napisania czegoś dla córki i syna. Jedynie ze mną przeszła na „ty” i opowiedziała o tym, dlaczego nie chodzi do kościoła.
Miałyśmy tyle tematów na tapecie, tyle tematów rozgrzebanych. Pogrzebanych.

Doroty nie ma, a we mnie wibrują jej sprawy, jej głos; niemal wiem, co mi odpowie na powitanie.

Mam ochotę uciec z hospicjum, nie umiem na tę chwilę znaleźć miejsca na nowe historie i dramaty.

Spotykam na korytarzu Kasię – wolontariuszkę, z którą kończyłam kurs.
Kasia to kulka rozgadanej energii. Wyświetlają się opowieści niczym slajdy zmieniane ręką ADHD-owca. Kasia skacze po tematach ze zwinnością akrobaty. W sumie tego mi trzeba. Poskakać, odskoczyć.
Wakacje, nowi pacjenci, moje nowe studia - gratulacje, kursy Kasi - gratulacje, tysiące spraw domowych, hospicyjnych.
Na koniec Kasia pyta:

-„Co tak oklapłaś?”

Opowiadam o Dorocie.

-„Słyszałaś jak umarła? Całe hospicjum o tym mówiło.”

Nic nie wiem, słucham.

Dorota spała od kilku dni. Na zmianę czuwał przy niej 22-letni syn i ciut starsza córka. Generalnie nie było z nią kontaktu.
Stała się jednak rzecz, której nikt się nie spodziewał.

Pewnego popołudnia, gdy od paru godzin był przy niej syn, Dorota otwarła oczy, uniosła się lekko i przytomnie spojrzała na swoje najmłodsze dziecko.
Uśmiechnęła się.

Z całą pewnością, mocą i ciepłem w głosie powiedziała:

-„Jezus jest.”

Położyła się, zamknęła oczy.
Zmarła po kilku godzinach.

Syn bardzo to przeżył, zaaferowany opowiadał wszystkim o tym, co powiedziała mama.
Ponoć głos Doroty był przytomny, prawdziwy.
Spojrzenie jasne, na pewno nie w malignie.

Łzy stanęły mi w oczach.

Pamiętam nasze rozmowy o Bogu, kościele, o księżach. O tym, jak Dorota nie umie pogodzić się z chorobą i śmiercią. O tym, jak jej nie chce.
Dopiero niedawno zaczęłyśmy rozmawiać o spowiedzi. Nie namawiałam; we mnie samej mało jest jakichkolwiek pewności. A te, które są, chowam głęboko niczym pestkę.
Spowiedź miała być formą porządkowania, badania siebie, dotknięcia miejsc, które proszą o wybaczenie. Dorotka się nie jeżyła.
Plan był taki – czekamy na księdza Przemka, który Dorocie przypasował.

Nie wiem, czy zdążyła.
Nie martwię się.

Dorota mówiła mi niedawno, że nic nie może dać swoim dzieciom, w żaden sposób im pomóc. Cierpliwie tłumaczyłam, jak wiele można zrobić tu i teraz.

-„Możesz pokazać im, jak chorować, jak się z tym mierzyć. Możesz do nich pisać, niech to będzie chociażby książka z ulubionymi, wypróbowanymi przez ciebie, przepisami. W sam raz dla córki - świeżo upieczonej mężatki. Możesz dać im obrazy z dzieciństwa, które z nimi zostaną, możesz dać im wiele miłości.”

Dorota się popłakała, pamiętam dokładnie.

Nie chciała odchodzić. Ja nie chciałam się żegnać.

-„Do zobaczenia po powrocie.” – powiedziałam na koniec.

...
Dałaś więcej, niż się spodziewałaś, Dorotko.
Dałaś wiarę swoim dzieciom.
Wiarę, której nie miałaś całe życie, która przyszła do ciebie po prostu jako łaska. Wiarę, która teraz świeci w ich oczach i buduje w nich siłę.
Znam te dzieci, stąd moja pewność.

A to psikus, co?

Sama byś się zdziwiła.

.

Oftopikowo

2010-08-26T12:00:00.010+02:00

...

Odkładam tu ciężkie rzeczy, by iść dalej.
Blog spełnia swoją funkcję - idę dalej.

Tym razem zrzucę obrazy niezwiązane z hospicjum, które boleśnie wlokę za sobą, przepraszam.
Właściwie jeden obraz, parę sekund.

Mój synek idzie do pierwszej klasy.
Pakuję piórnik, podpisuję farby, plastelinę, 16-kartkowe zeszyty, składam białą koszulkę na gimnastykę, wącham nowe książki.
Wszystko to smakuje inaczej, mocnej; zatrzymuję się nad każdą z tych rzeczy, bo wiem, że mogło ich nie być.

Chorwacja, ostatni wieczór przed wyjazdem, ostatni spacer.

Hitem tegorocznych wakacji były wszelakie drabinki. Mały w przeciągu dwóch tygodni zaliczył ich kilkadziesiąt. Schemat zawsze podobny: ściąganie sandałków, pozycja przodem do pomostu, stópki na jeden, dwa szczebelki, chichot w związku z łaskoczącą falą i z powrót do stanu wyjściowego.

Zbieram kamienie, duży spaceruje.

-„Mamo, mogę na drabinkę?”

-„Ok, tylko ściągnij buty.”

Ostatnie kamienne łowy, skupiam się, tropię kamienie z dziurką lub z odciśniętą muszlą.
Nagle słyszę wielki plusk.
Prostuję plecy.

Na pomoście nie ma mojego dziecka.

Na pomoście nie ma drabinki.

Gładka woda.

I wiem, wszystko już wiem – to koniec.

Kilka sekund totalnego paraliżu; mam betonowe buty, czekam nie wierząc, że mały, który nie umie pływać, wypłynie jakimś cudem na powierzchnię.

Duży, jak strzała, rzuca się do wody. Ocucona, robię to samo, topię przewieszoną przez ramię kamerę, gubię buty. Nie nurkuję, nie mam sił.
Robi to duży.

Nie ma go całą wieczność – zdążyłam już zobaczyć nieprzytomne, umierające dziecko, karetkę, która przyjeżdża w tę dzicz godzinę za późno, zbiegowisko ludzi, policję, wreszcie twarz mojej mamy. Usłyszałam swój dziki krzyk, widziałam woskową twarz dużego.

Wynurzyli się.

Mały płakał i krzyczał w niebogłosy.

Oddychał!

Przywarłam do niego, nie widząc wokół świata.

Jacyś ludzie przynieśli wodę i ręczniki. Chowałam twarz, wtulałam w siebie dziecko, nie mogłam uwierzyć, że znów stoimy na tej granicy.

Pamiętam ją wyraźnie, choć do tej pory otaczały ją szpitalne mury, choć do tej pory towarzyszył jej szelest respiratora.
Tym razem pole walki, w którym przypadek (cholerny? szczęśliwy?) gra główną rolę, rozrosło się niemiłosiernie, tworząc tym boleśniejszy kontrast i paradoks.
Jakieś motorówki sunące na horyzoncie, ptaki szykujące się do wieczora, dziecięce śmiechy i krzyki, chrzęszczące pod naporem wędrujących sandałów kamienie.

A ja wciąż mam obraz gładkiej wody i świadomość, że moje dziecko jest na dnie.
Kilka sekund w piekle.

Duży ma coś innego.

Gdy otwarł pod wodą oczy, zobaczył żelazną drabinkę, która przygwoździła dziecko do dna.
Bartuś leżał bezbronny, nie był w stanie się wydostać, nawet ja nie dałabym temu żelastwu rady…
Utopiłby się, choć w tym miejscu człowiek dorosły miał zaledwie wody do pasa.

Drabinka, za sprawą jakiegoś kretyńskiego pomysłu, nie została przymocowana do pomostu. Zapewne jakiś rybak korzystał z niej, gdy schodził do łodzi.
Gdyby była każdorazowo odkładana na pomost, gdyby została ułożona pod kątem trzydziestu stopni. Gdyby, gdyby…
Wisiała jednak zawieszona na poręczach prostopadle do wody, szczelnie przylegając każdym stopniem do pomostu.

Mały, spadając do tyłu, odruchowo trzymał się poręczy, ufając, że tak trzeba.

Jak to dobrze, że wstrzymał oddech, jak to dobrze, że uczyliśmy go nurkować, jak to dobrze, że tym razem nie poszłam z nim na spacer sama…

Bartuś początkowo był w szoku - że nie mógł sobie przypomnieć, gdzie jest, co robiliśmy itp.
Cała ta impreza skończyła się tylko guzem na czole i zatkanymi uszami. Żadnego kaszlu z powodu zachłyśnięcia, żadnego wstrząsu mózgu, złamań, otarć.

Doszliśmy do naszego wakacyjnego domu. Trzy mokre, ciężkie słonie.
Zamknęłam się w sypialni na dwie godziny i dwie godziny płakałam, trzęsąc się ze strachu.
Duży - ostoja.

Mały kazał sobie potem w szczegółach opowiadać, co widzieliśmy.

-„Mamo, ty nie widziałaś, jak spadam, prawda? Szukałaś wtedy kamieni z dziurką.”

-„Tatuś widział i rzucił się do wody, by cię uratować.”

-„A jak się zamknęłaś w pokoju to płakałaś?”

-„Tak synku, bo bardzo się bałam.”

-„...”

-"Kocham cię, mamo.”

Dziękuję ci, duży.

.

Przed wyjazdem

2010-07-21T11:32:00.008+02:00

...

Spędzam z Czesiem dużo czasu.
Widzę, jak się zmienia, zapada się w siebie, jak tęskni za żoną, jak śpi.

Ostatnio zaskoczył mnie bardzo przytomną obecnością.

-„Niech pani ze mną posiedzi. Nie musimy gadać, ja nie jestem z tych, co dużo mówią. Nie o to chodzi, żeby wciąż o czymś gadać. Możemy sobie ot tak posiedzieć. Niech pani zostanie jeszcze.”

Nie wiem, jak minęły prawie cztery godziny.

Wciąż trzymam go za rękę.
Czesiu, nawet przez sen, głaszcze mnie miarowo kciukiem.
Kto przy kim jest, kto o kogo się troszczy?

Przychodzą też gorsze chwile. Na przykład ta, kiedy Czesiu pomylił żonę Zbyszka ze swoją. Przez pół godziny krzyczał: „mamuśka, mama…” Próbował wstawać, wychodzić z łóżka. Mówił, że żona przyszła do niego, że jest, że żyje…

Innym razem mówi, że spotkają się w niebie.

Innym po prostu płacze.

Wczoraj, po zebraniu wolontariuszy, weszłam na oddział i patrzyłam jak Czesiu śpi. Oddychał głęboko, miarowo, na twarzy malował się spokój.

Patrzę na niego jak na swojego dziadka.
Widzę ich troje wyraźnie – i Czesia, i Stasia, który zmarł, gdy miałam niecałe dwa lata, i Marysia, który umarł, gdy skończyłam lat sześć.

Posiedziałam z Dorotą, próbując jej głupio nie pocieszać.
Rak przebił się przez skórę i rośnie, wciąż rośnie. Nie można go usunąć – jest bardzo ukrwiony.
Do woreczka od stomii doszedł kolejny – „na raka”. Niepiękny widok.
Dorota jest obolała i zmęczona, nie ma już sił chodzić z balkonikiem ani usiąść na wózek.
Raz po raz rozmawiamy o pisaniu czegokolwiek dla dzieci, choćby o przepisach kulinarnych dla córki, która właśnie wyszła za mąż.
Dorota słucha, myśli, trawi, nie odrzuca.
Żelazo kłuje się póki gorące, a ja wyjeżdżam na wakacje.
Z ciężkim trochę sercem, choć z drugiej strony czekam na ten wyjazd już od dawna.

Chorwacja, białe kamienie z dziurkami, przejrzysta woda, wieczorne wino na tarasie, smak dojrzałego arbuza, bose stopy, sól na skórze.

Może tam spróbuję zacząć pisać do małej Weroniki.
Przecież obiecałam Ci, Gosiu, że to zrobię.
To był właśnie ten pomysł, który wykiełkował mi w głowie po wspólnym liście „Od mamy”.
Pomysł, którym się podzieliłam z Tobą, który przypieczętowałaś swoim „tak” i bladym skinieniem.

Upiekłam wczoraj słodki chleb, zaraz będę go roznosić.
Dorota, pani Basia, Pan Zbyszek i jego żona, Czesiu, Ela, inni jeszcze, z którymi się pożegnam…
Co mogę dziś dać innego?

Wrócę dopiero w połowie sierpnia.
Kogo spotkam wtedy? Kogo dotknę?

Kto dotknie mnie?

.

Ja cię kocham

2010-07-13T10:38:00.029+02:00

...

Ola umarła, jej dziecko umarło.

Nie ma Zenka, który kiedyś dotknął otwartą dłonią mojego brzucha i płakał ze współczucia.
Jego ciepła ręka miała mnie uleczyć, Zenek wierzył.
Tak mało czasu z nim spędzałam, gdy odchodził.
Gosia pochłaniała mnie wówczas bez reszty – do tego stopnia, że nadal trudno mi opisać to, co przeżyłyśmy razem, to, jak umarła na moich oczach.
Przyjdzie czas.

Tego dnia, co Gosia, za ścianą zmarł Joachim, wdowiec mieszkający niedaleko mnie.
Nie doczekali się z żoną dzieci, Joachim z trudem o tym mówił.
Raz, idąc po bułki, nazrywałam mu kwitnącej na różowo koniczyny.
Pamiętam serdeczny uśmiech.
Odwiedzał go sąsiad, Gruby. Gruby zaopiekuje się drzewkami Joachima, całą jego skromną działką - jedynym dzieckiem, którego Joachim czule dotykał.
Umarł w samotności, gdybym tylko wiedziała…
Gosia, wybrałam Gosię, inaczej być nie mogło.

---

Teraz Czesiu.

Pochylam się nad jego łóżkiem i pytam tak, jak Czesiu zawsze pyta mnie:

-„Co tam?”

Czesiu unosi głowę i mówi:

-„Żona umarła. Umarła.”

A więc przyszedł deszcz, prawdziwe oberwanie chmury, świata...

Jedną ręką gładzę jego kruchą dłoń, drugą kładę na wychudzone ramię.
Oczy Czesia są jak błękitne studnie. Wpadam w nie, już po mnie.
Oddech ciężki, głośny każdy wydech. Czesiu cierpi, widzę jego zbolałą twarz.

-„Umarła.

Umarła.

Umarła.

Umarła.

Umarła.”

Czesiu powtarza tę bolesną mantrę przez kilka minut.
Jestem na granicy wytrzymałości, ale nie będę go uciszać.

Patrzymy sobie prosto w oczy. Próbuję zapanować nad łzami.

-„Nie mam żony.

Nie mam żony.

Co ja zrobię.

Nie mam żony.

Co ja zrobię.”

Czesiu płacze całym wykrzywionym ciałem.
Trzymam go za obie ręce.
Straciłam pewność, którą jeszcze niedawno miałam, że należało powiedzieć o śmierci żony.
Czesiu będzie odchodził pogrążony w rozpaczy.

-„Wiem, Czesiu, że ci ciężko, wiem…”

Wciąż patrzymy na siebie.

-„Żona już nie cierpi, nie martwi się o ciebie. Nie będzie płakała, że jesteś chory, nie zostanie sama. Przeżyliście wiele pięknych lat, doczekaliście się trzech córek, wnuków. Pamiętam, jak mi pan opowiadał, że lubiliście jeździć pod namiot gdy byliście młodzi… Te wszystkie dni razem to skarb. Całe życie byliście razem.”

Nie wierzę, by takie słowa zabrały ból, ale może pomogą przetrwać chwilę.

Czesiu zostawia mantrę, słucha. Być może widzi pole namiotowe, być może widzi tysiące innych, niedostępnych dla mnie, obrazów.
Jego ręce wykonują blady znak krzyża.

-„Pomodlimy się za pana żonę?”

-„Tak.”

Niezbyt głośno (na sali leżą trzy inne osoby) zaczynam modlitwę.
Ojcze nasz, Zdrowaś Mario, Wieczny odpoczynek…
Czesiu skupiony, ręce złożone w koślawą kapliczkę.
W imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego…

-”Umarła. Co ja zrobię. Nie mam żony.”

Całuję go w czoło.
Czesiu przygarnia mnie do siebie otwartą na oścież kaplicą.

Do sali wchodzi para nastolatków. Obrysowane czarną kredką oczy, niezliczone kolczyki w uszach.

-„Co słychać, dziadek?”

Z zawrotną prędkością, niczym Alicja w krainie czarów, wyskakuję ze studni czesinych oczu.
Czesiu bąka jakieś „no”, niedołężnieje, ubiera się w rolę.

Wychodzę z pokoju.
Spędzam dobrą godzinę u Doroty.

Zaglądam do kilku osób; trochę troski, uśmiechu, chwila rozmowy z pielęgniarką i psychologiem.
Dowiaduję, się, że mam charyzmę – egzotyczna choroba, pierwsze słyszę więc olewam.

Wracam do Czesia.
Leży na boku, zwinięty niczym dziecko w łonie matki. Obie ręce kurczowo trzymają się metalowej balustrady.
Układam go w łóżku, poprawiam poduszki, głaszczę po głowie.

-„Ja ciebie kocham.

Ja ciebie kocham.”

Uśmiecham się bezradnie.

-„Ja ciebie też kocham, Czesiu.”

-„Kocham cię.

Ja cię kocham.

Ja cię kocham.

Ja cię kocham.”

Kilka minut niezmiennie trwa wyznanie.
Czesiu raz po raz unosi moją rękę i składa pocałunek.

Wiem, że to nie ja, wiem, że widzi żonę.

Rozpacz jest tak wielka, że Czesiu cofnął się w czasie. Teraz można wiele powiedzieć, bo przecież żona jest cała i zdrowa.

-„Ja cię nie okłamię. Ja się z tobą ożenię. Pocałuj mnie.”

Całuję Czesia próbując ominąć usta.

-„Ja się z tobą ożenię.

Ja się z tobą ożenię.”

Czesiu z szacunkiem i oddaniem całuje mnie w rękę jeszcze kilkanaście razy.
Otwiera ramiona, chce się przytulić.

Jestem.

Jestem na krawędzi.

Głowa robi się ciężka, nie wchłonę więcej bólu.
Moje własne bolesne miejsca otwarły się na oścież.

Czesiu chce bym się położyła obok.
Wychodzę z tego najdelikatniej jak potrafię. Mówię do niego per pan, opowiadam, że niedługo jadę do synka.
Czesiu kiwa głową.
Tak naprawdę wie.

Przed wyjściem zaglądam do pielęgniarek. Mówię z premedytacją, że Czesiu jest pobudzony, że cierpi, że próbuje wstawać z łóżka.

Na korytarzu mijamy się z panią strzykawką.

Ja niosę się do domu, do wanny z chłodną wodą; bez tego nie ruszę dalej.

Strzykawka niesie sen.

.

Czesiu

2010-07-06T11:56:00.008+02:00

...

Ciepły, lipcowy dzień, bezzębny, pogodny staruszek, wózek z lekko skrzypiącym kółkiem.
Idziemy na spacer.

Hospicyjny ogród skąpany w różach. Alejkę, którą jedziemy, zasypało płatkami; wygląda niczym chodnik po bożocielnej procesji. Skądinąd słowo „bożocielna” zawsze mnie fascynowało.

Czesiu zadowolony; ile można leżeć w łóżku.

Czas urlopów nie sprzyja spacerom. Wystarczy, że jeden z rehabilitantów odpoczywa nad morzem, a wózkowe rundki po ogródku stają się problemem w związku z brakiem rąk do pracy.

Przez tydzień nie było mnie w hospicjum, nadrabiam więc zaległości:

-„Były córki, żona, szwagierka?”

Wszystkie je znam i lubię.

-„Były, były. Wie pani, żona leży w szpitalu. Coś z nogą, ale dostaje zastrzyki i ponoć jest już lepiej.”

Próbuję zażartować mówiąc, że teraz leżą razem w łóżku, tylko w osobnych szpitalach. Czesiu się uśmiecha.
Najważniejsze, że żonie się poprawia.

Zrywam różową różę z klombu i kładę Czesiowi na kolanach. Jakby co, winę biorę na siebie - porozumiewawczo mrugam do Czesia.
Po godzinie wracamy do pokoju.

Przy łóżku obok stoi pani Jadwiga – żona innego pacjenta. Patrzy wymownie.
Wychodzę po wodę do kwiatka.
Jadwiga idzie za mną, staje bardzo blisko i mówi szeptem:

-„Żona Czesia umarła.”

-„Słucham?”

-„Zmarła z czwartku na piątek. Jeszcze odprowadzałam ją w czwartek do domu, bo gorzej się czuła, a mieszka niedaleko. Miała zamiar szykować rzeczy dla Czesia na „potem” i dla zięcia – na „potem” (zięć od trzech lat ciężko choruje, właściwie teraz umiera, stąd jedna z córek jest zupełnie wyłączona z opieki nad ojcem).”

Pani Jadwiga uściskała żonę Czesia i pojechała do domu.

W piątek nad ranem dzwoni do niej zapłakana córka Czesia.

-„Krzyczała do słuchawki tak głośno, że nie wszystko mogłam od razu zrozumieć. Myślałam, że zmarł pan Czesiu.”

Okazało się, że wieczorem, po uszykowaniu ubrania na ostatnią drogę dla Czesia i zięcia, pani Helena bardzo źle się poczuła.
Przyjechało pogotowie.
Helena zmarła w nocy w szpitalu.
Pękła jej śledziona, zrobił się zator.

Czesiu o niczym nie wie.
Leżą więc sobie oboje – każde w innym szpitalnym łóżku. Najważniejsze, że żona czuje się lepiej. Noga już tak nie boli.

Nie wiem, kiedy córka powie Czesiowi prawdę.
I czy w ogóle.

Jutro wezmę go na kolejny spacer.
Pojedziemy różaną aleją nad staw, do rybek. Cali skąpani w słońcu.
Będziemy patrzeć jak spragnione gołębie przełamują strach i pochylają łebki nad wodopojem.
Kto wie, może wreszcie doczekamy się deszczu.

Deszczu, który zmyje cały ten obraz.

.

In medias res

2010-07-06T11:11:00.002+02:00

...

Ola, 34 lata, mama siedmioletniej Alicji.
Jeszcze trzy miesiące temu była zdrowa, dziś umiera na czerniaka.
Przerzuty wszędzie – wątroba, płuca, mózg.

Zaczęło się od plamki na skórze, którą przyrumieniło słońce.

Olka jest teraz w piątym miesiącu ciąży (19 tydzień).
W brzuchu mieszka mała dziewczynka, która umrze wraz z mamą.

Dotykam jej nagiego brzucha otwartą dłonią.

Więcej pytań nie mam.

.

Dar

2010-07-01T13:03:00.015+02:00

...

W poniedziałek z rana, równo dziesięć dni temu, stawiam się na hospicyjnym posterunku.

Jeszcze nie wiem, że to jeden z najważniejszych dni w moim życiu.
Wiem tylko, że cała jestem dla Gosi i jej bliskich.

Gosiaczek zmęczony, zbolały.
Minął ciężki weekend; dwa dni bólu to epoka. W piątek było bardzo źle: duszności, problemy z brzuchem. Bliscy spodziewali się końca.

Coraz więcej rozmawiam z Łukaszem, mężem Gosi.
Do tej pory najwięcej czasu spędzałam z mamą i tatą, teraz to się zmienia. Czuję, jak wiele rzeczy jest do powiedzenia, jak wiele lęków do odkrycia.
Jestem.

Siedzimy przy Gosi, która wygląda jakby spała. Tak naprawdę jest zmęczona; nie ma siły otworzyć oczu, uczestniczyć w jakichkolwiek rozmowach. Zciszonym, niepewnym głosem dzielę się z Łukaszem tym, co cały weekend chodzi mi po głowie.
Pytam, czy Gosia napisała list do Weroniki, list, który mała będzie mogła przeczytać, gdy dorośnie.

-„Nie.”

Poruszam się po grząskim gruncie, wiem, że w każdej chwili mogę popełnić kardynalny błąd. Intuicja jednak mówi, że trzeba spróbować.

Opowiadam o tym, że list od mamy byłby relikwią dla Weroniki. Napisanie go mogłoby również pomóc Gosi. Coś zostałoby powiedziane, coś mogłoby zaistnieć na potem, na ciąg dalszy.
List niczym klamra spinająca dwa czasy, dwa serca, które nie mają inaczej szans na spotkanie.
Łukasz chwyta się mnie niczym kawałka drewna dryfującego po wzburzonej rzece.

Podobno pani psycholog proponowała, żeby zrobić nagranie, coś napisać itp., ale wyszło na to, że już chyba za późno.
Nie wiedziałam o tych pomysłach, ale tym bardziej poczułam się na właściwej drodze.
Tylko kiedy, tylko jak…

Łukasz proponuje, że może teraz.
Lekka panika.
Widzę, że Gosia odpoczywa; nie wiadomo, jak długo potrwa okres względnego spokoju od bólu. Tracę rezon. Łukasz za to go zyskuje; pięknie się uzupełniamy.
Nie chce wypuścić mnie z rąk.

-„Poczekaj tu, a ja skoczę do samochodu po kartkę i długopis.”

Po czasie dopiero myślę, że przecież mogłam ja to zrobić, pójść do pokoju pielęgniarek i przynieść, co trzeba.

Gdy jesteśmy same z Gosią, ośmielam się i mówię:

-„Gosiu, jest coś, co możesz zrobić dla twojej córeczki. Ona jest teraz bardzo mała, ale to się zmieni. Wyrośnie na taką dużą, kochaną babę jak ty i wtedy list od mamy będzie dla niej czymś bezcennym. Będzie czymś, z czym zaśnie pod poduszką, czymś, co doda jej sił, bo poczuje twoją wielką miłość. To jest trudne dla ciebie, wiem. Ale wiem też, że dasz radę to zrobić. Pomogę ci znaleźć słowa.
Chcesz, Gosiu, byśmy napisały ten list?”

Chwila ciszy.
Mimo jej zamkniętych powiek wiem, że Gosia słucha uważnie.

-„Tak.”

Obok jest już Łukasz. Czule przemawia do żony.
Próbuję zacząć, poprowadzić jej głowę, znaleźć słowa.

-„Na pewno ją bardzo kochasz, chcesz napisać o tym?”

Cisza. Cisza.
Łukasz zachęca, ja napięta jak struna. Muszę być uważna jak nigdy w życiu, by nie popełnić najmniejszego błędu, by nikogo nie skrzywdzić.

-„Chwileczkę” – pada nikła prośba Małgosi.

Co za ulga.
Gosiak jest z nami. Wie, co się dzieje, potrzebuje tylko zebrać myśli.

„Nikusiu!” – pada pierwsze słowo...

Oboje z Łukaszem nie umiemy sobie dobrze poradzić z zapadającą potem ciszą. Z zewnątrz Gosia wygląda jakby spała; brak nam pewności, że jest z nami, jest z tym listem, z córką.
Ale ona jest - teraz to wiem - ona jest.

Ciało, jedynie ciało fałszuje obraz.

Powoli padają proste zdania.

Głos jest nikły, Gosia jednak dokonuje nadludzkiego wysiłku, by go wydobyć siłą woli.
Zamieniam się w słuch, słuch absolutny; niczego nie wolno mi uronić.
Czasem słowo brzmi jak wydech, Łukasz pomaga pochylony nad żoną.

-„Jesteś moim światełkiem w tych trudnych dniach.”

To najdłuższe zdanie, jakie wypowiedziała Gosia.

Moje i Łukasza spojrzenia się krzyżują. Oboje wiemy, że dzieje się coś naprawdę wielkiego. Mistyczne chwile, niczym Komunia, niczym Przemienienie dla wierzących.

Jeśli jest Bóg, to jest tu właśnie.
Bo miłość jest na pewno.

Gosia zupełnie bez sił. Najbardziej boli ją nie ciało, lecz sam fakt, że pisze list do córki.
Taki list.

Łukasz pyta:

-”Co jeszcze, Gosiu, co jeszcze chcesz powiedzieć Nikusi. Co mamy napisać?...”

Cisza.

Coś mi mówi, że należy skończyć pisanie, że Gosia nie da rady więcej, że pęknie jej serce.
Patrzę na Łukasza, Łukasz rozumie.

-„Podpiszesz się na koniec, Gosiu?” – pyta.

Gosia lekko otwiera oczy, Łukasz wsuwa w jej rękę długopis, który rozgrzałam do czerwoności prawie.

Podpowiadamy, trochę infantylnie: „ma-ma".

Stop klatka.
Prawa dłoń Gosi wisi nad kartką, czas się zatrzymał.
Raz, dwa, trzy, cztery, pięć... - kapie cisza.

Nagle dzieje się rzecz zupełnie niespodziewana.
Gosia bez słowa, bez spojrzenia na nas, zupełnie sprawnie, zgrabnie i szybko pisze ostatnie zdanie listu. Podpisuje się, robi wykrzyknik i rysuje dla Weroniki małe serduszko.
Tym razem i mi, i Łukaszowi brakuje słów; rozchylone usta, wstrzymany oddech.

- „Nigdy cię nie zapomnę.
Mama”

Ręka bezwładnie opada na kołdrę.
Szybki szloch konwulsyjnie szarpiący kruchym ciałem.

Gosia cierpi niewymownie.
Ból rysuje się na pomarszczonym czole, wargi wydymają się w grymas.
I wiem, że nie o fizyczny ból tu chodzi, nie tym razem.

Łukasz płacze, ja płaczę, łzy wielkie jak groch kapią na obręcz łóżka.
Pamiętam dźwięk.

Całuję Gosię w czoło, przytulam kudłatą głowę i mówię dotykając policzkiem jej twarzy:

-„Jesteś bardzo dzielna, Myszko. Zrobiłaś wielką rzecz. Najtrudniejszą, a jednocześnie najważniejszą, jaką mogłaś zrobić dla córeczki. Bardzo ci dziękuję, Gosiu, bardzo…”

Łukasz uśmiecha się przez łzy, głaszcze Gosiaka.
Wychodzę z sali; wiem, że takie chwile powinni spędzić bez świadków.

Uciekam na taras, by schować się przed pacjentami i rodzicami.
Wychodzę jednak prosto na mamę Gosi i bratową, płacząc jak bóbr. Ciężko mi cokolwiek powiedzieć, ale nie chcę, by się bały, więc w kilku słowach wyjaśniam, co zaszło.
Mama rozkwita, nie wiem, co zrobić z jej wdzięcznością.

Właściwie dzień dla mnie mógłby się już skończyć.

Chwilę rozmawiam ze szpitalnym psychologiem („Gratuluję, dokonała pani czegoś, czego mi się nie udało zrealizować, może być pani z siebie dumna”).

Generalnie nie bardzo wiem, co się wokół dzieje.

Czuję się zaszczycona/zmęczona/zbolała/szczęśliwa/bezradna/dobra/zła.

List dotrze do Weroniki. Moje emocje zamieszkały na tej kartce w koślawych literach i po latach ujrzą światło dzienne.

Uśmiecham się do ciebie, Weroniko.

Uśmiecham się całą miłością, jaką mam dla swoich dzieci.

Wychodzę z hospicjum.
Muszę pobyć sama, sama.

Nie mogę pobyć sama.
Goni mnie dzień, goni mnie życie.

Rozkładam więc w sobie cały ten oleisty ból, obklejam się nim od środka, jak nektarem obklejają się pszczoły i niosę się tak do wieczora.

O dwudziestej drugiej przyjeżdżam do hospicjum, kompletnie wbrew logice.

Wiem, dziś wiem, że była to kolejna dobra decyzja, choć głowa nie miała z nią nic wspólnego.

Siedzimy na tarasie z Łukaszem do pierwszej w nocy.
Ważna rozmowa, którą zostawię dla siebie.

Wracam spokojna.
Tyle można zrobić. Tyle jeszcze można zrobić.
W głowie kiełkuje mi kolejny pomysł.

W cudowny sposób to, co głęboko zakopałam w sobie, zmieniło się w siłę.

Piekę więc chleb, robię sałatkę.
Na rano jak znalazł – i dla rodziców Gosi, i dla Łukasza, i dla męża do pracy, i dla mnie.

Serdeczny posiłek.

.

Ciągi dalsze

2010-06-18T10:21:00.009+02:00

...

Beatka umarła nazajutrz w obecności ojca i męża.
Julka nie pojechała z dziadkami do sanatorium.
Dużo ciepłych myśli w ich stronę.

Wróciła Gosia.
Po wczorajszym zebraniu dla wolontariuszy wpadłam poza dyżurami na oddział i zobaczyłam jej mamę. Co za serdeczne powitanie.

-„Niech pani idzie do Gosi, niech pani idzie.”

Gosia uśmiecha się blado i mówi, że dziś przyjechał mąż z córeczką. Słowo „córeczka” świeci w jej oczach dłuższą chwilę. Przeprasza mnie bardzo, chce się przespać. Domyślam się, jak jej ciężko.

-„Przyjdziesz jutro?”

Potakuję i wychodzę na taras. Mama spogląda pytająco, mówię, że Gosia będzie spać. Poznaję brata i ojca. Ciepła, serdeczna rodzina. Zdają się być pogodzeni z tym, co nieuniknione, rozważają zabranie Gosi do domu na ostatnie dni, choć ostatecznie ona sama zdecyduje.
Ich emocje rysują się jedynie w zewnętrznych kącikach oczu i powyżej linii brwi.
Moim zdaniem Małgosia czuje się w hospicjum bezpiecznie, nieprędko zdecyduje się na dom. Trzyma się myśli, że należy walczyć, a szpital kojarzy się z nieoddawaniem jeszcze pola.
Do operacji założenia stomii podchodzi jak do zabiegu, który „uratował jej życie”.
Prawda jest taka, że operacja to życie przedłuża.
Każdy jednak dzień to dar, jak mówi tata Gosi. Gorzej niż mama, znosi jednak zniecierpliwienie córki, odrzucanie rodzicielskiej czułości.

-„To było zawsze takie dobre, serdeczne dziecko. Uśmiechnięte, życzliwe, żadnych problemów w szkole.”

Rozmawiam z tatą dobrą godzinę. To, że on godzi się na nieuniknione, nie oznacza, że na tym samym etapie jest Małgosia.

-„Ona jest mamą dwuletniej dziewczynki; trudno pogodzić się ze śmiercią, odwrócić się na zawsze od tego pączkującego wszechświata”.

Tata kiwa głową, milczy.
Rozmawiamy o jego pracy. Jest inżynierem, wykładowcą z najwyższej półki.
Mniejsza o szczegóły.

-„Zabrzmi to nieskromnie, ale pani zrozumie. Nie ma pytań z moich dziedzin, na które nie znam odpowiedzi. A jeśli jakimś cudem czegoś nie wiem, to na poniedziałek się dowiem. A w następny poprowadzę z tego tematu wykład.”

Uśmiechamy się; oboje wiemy, że życie dopadło pana inżyniera całą ulewą pytań, na które nie odpowie żadna wikipedia, żaden najjaśniejszy umysł.
Mówimy o polu magnetycznym, wiązkach światła, neuronach, kotłach, kontrolowanych wybuchach, o wojnie, Katyniu i dziadku Mieciu.
Pytam go, czy wierzy w Boga, choć wiem, co odpowie.

-„Nie, ale moja żona wierzy. Ja mam swoją koncepcję wszechświata”.

Liczę, że wrócimy do rozmowy, bardzo jestem ciekawa owej koncepcji.
Przerwał nam Atomek, którego obiecałam odstawić pod sam kościół na mszę za pacjentów zmarłych w grudniu.

Tata Gosi raz po raz zaczyna zdanie od słów:

-„Nie jesteśmy związani emocjonalnie, więc pani powiem…”

Niech mówi, jak najwięcej niech mi mówi.

---

Na drugi dzień od razu biegnę do Gosi.
Widzę zmianę – Gosia jest chudsza, białka oczu bardziej zażółcone, na twarzy gasnący uśmiech, wywoływany jedynie siłą woli.
Przy niej rodzice, mąż, brat i jakaś koleżanka. Mimo chęci, nie mogę dołączyć do tego grona, nie należę do najbliższych, nie mam prawa.

Gosia patrzy życzliwie, w oczach potworne zmęczenie.

Gasnę.
Już wiem, że nie będzie dalszych ciągów, nie zdążymy.
Wola, chęci są jak łódeczka z kory, którą ciągnie się na nitce - wbrew nurtowi rzeki.

Wchodzę do pokoju pani Ewy i Krysi, uciekam w rozmowę o dzieciach, wnukach i odchudzaniu. Wciąż miętolę w rękach pluszowego ślimaka, którego przyniosłam dla córeczki Gosi.

Mama mówi na korytarzu:

-„Niech pani idzie do ogrodu i da go Gosi, ona się ucieszy.”

Niepewnie schodzę na dół, nie chcę przeszkadzać. Gosia ma wszystkich bliskich obok. Bólu i rozstań tak dużo, że nie ma miejsca na nową przyjaźń, a co za tym idzie, nowe pożegnania.
Ślimak ożywia towarzystwo.
Gosia twierdzi, że trzeba wymyśleć mu imię, bo Weronika bawi się tylko ponazywanymi stworkami.

Gadamy o niczym.
Pytam męża o ulubiony instrument (skończył wydział jazzu).
Gra na saksofonie, słów jak na lekarstwo.

W końcu wstaję i żartem pytam, czy coś mogę im "przynieść, wynieść lub pozamiatać".Brat mówi, że - owszem - ma samochód do wymycia.
Śmiejemy się. Wszyscy zmęczeni.
Gdy odchodzę, brat traci pewność. Podbiega do mnie i mówi:

-„ Żartowałem z tym samochodem, mam nadzieję, że pani się nie gniewa. Ja już właściwie nie wiem, co mówię.”

Zaprzeczam, uśmiecham się do niego najpiękniej jak potrafię.
Chce mi się płakać.

Idę zobaczyć, czy jest już obiad; obiecuję, że ich zawołam jeśli się pojawi. Potem zapominam o tym i karmię pacjentów.
Czuję się zupełnie bezużyteczna i winna wobec rodziców Małgosi - jestem od niej dwa lata starsza i żyję.
WIEM, rzecz jasna, że to poczucie „winy” jest zbędne, bezzasadne itp.
Nie trzeba mnie zawracać z drogi. Bezradność jednak to coś więcej niż wiedza.

Po godzinie widzę tatę siedzącego na inwalidzkim wózku na naszym wewnętrznym tarasie. Gosia śpi wspomagana tlenem. Zagaduję o ten wózek - według niego jest wygodniejszy niż fotel.
Tata przegląda „Wprost”, gadamy o zupełne nieistotnych sprawach.
Nagle:

-„Gosia chyba odchodzi.”

Nie mówię nic, ściska mnie w żołądku.

-„Choroba wyłącza kolejno różne narządy.”

Tata chyba przejęty tym tlenem. Tłumaczę, że są tu pacjenci, którzy miesiącami mają raz po raz podłączany tlen. To po prostu pomaga w oddychaniu, szczególnie, gdy jest duszny dzień. Takie przenośnie leśne powietrze.

- "Profesor, który zakładał stomię, powiedział, że to już ostatnie stadium raka. Nowotwór jest rozsiany wszędzie."

Nie mam niczego do powiedzenia.

Tata patrzy na „Wprost”, wygładza narożniki i po czasie mówi cicho:

-„Czytam tę gazetę i nie wiem, co czytam.”

Długa cisza.
W końcu mówię, że są wspaniałą rodziną i dlatego sobie poradzą. Dbają o siebie, troszczą się. Widzę, jak brat Gosi patrzy na rodziców, jak bardzo się stara.

-„Gdy jedno z was osłabnie, cała reszta zepnie się, by być i pomóc. Jesteście bezcennym darem dla siebie. Tu, w hospicjum, widuję niewiele takich rodzin.”

Pytam o żonę. Tata mówi, że wbrew pozorom jest bardzo silna.

-„Ona jest teraz na froncie, pół kroku za Gosią. Potem to się zmieni i wtedy pana siła będzie bezcenna.”

Tata Gosi płacze.
To są męskie łzy, niewidoczne, które wsiąkają w oczy jak w gąbkę.

Pozwala być przy sobie, dla mnie to zaszczyt.

-„Zajrzę do Gosi, bardzo dziękuję za rozmowę.” – mówi po chwili.

Rozchodzimy się w przeciwne strony.

Jesteśmy niczym cząsteczki, które wpadły na siebie z impetem, połączone na mgnienie wilgotnego oka.

.

Beata

2010-06-16T18:25:00.018+02:00

...

Beata traci życie.
Dosłownie, teraz, właśnie teraz. Na liczniku 38 lat.

Myślę o jej ojcu, który traci jedyne dziecko, który szuka winnego.
Ale po kolei.

Pan Zbigniew szesnaście lat temu pochował żonę. Miała 46 lat i - ot tak, zwyczajnie - skręciła nogę schodząc z Gubałówki. Po tygodniu już nie żyła. Zrobił się zator.
Cztery lata później ich córka urodziła Julkę. W czasie, gdy mała rosła w brzuchu mamy, w głowie Beaty budował się guz. Beata, z wiadomych względów, nie zgodziła się na leczenie w czasie ciąży. Potem rozpoczął się dręczący maraton: operacje, chemia, lampy, leki, szpitale, sanatoria, piżamy, pościele…

Dziś maraton dobiega końca.

Widzę, jak przy hospicyjnym łóżku gaśnie również Zbigniew. Coraz bardziej zgarbiony, coraz bardziej bez słów.
Po śmierci żony została mu tylko córka, którą pielęgnował przez 12 lat.

Relacje Zbyszka z Maćkiem – mężem Beaty – są trudne. Zięć nigdy niczego nie robi tak jak trzeba. Ostatnio słyszałam, że nie zwilża dostatecznie często Beatce ust, nie kremuje płatków uszu żeby zapobiec odleżynom.
Źle zrobił remont łazienki, zamiast ugotować obiad bierze Julkę do restauracji. Według Zbyszka mąż Beaty jest lekkomyślny, nieodpowiedzialny i ponoć – jako wcześniak – niedorozwinięty.
Dowodem ma być sposób mycia zębów.

-„Widziała kiedyś pani, żeby ktoś mył zęby nie ruszając szczotką, a trzęsąc głową? Człowiek, który tak się telepie, nie może być normalny, proszę pani.”

Uśmiecham się do obrazu, który widzę, i myślę sobie w duchu, że mój 6-letni wcześniak w myciu zębów jest do przodu.
Z drugiej strony smutek. Zbyszek zostanie bowiem sam.

Każdy z nas ma kilka podobnych, idiotycznych przyzwyczajeń.
I wszystko można z tym zrobić: zaakceptować, polubić, wyszydzić, znienawidzić.

Nie mam żalu do Zbyszka, nie walczę, nie zawracam z drogi. Zbyszek musi być najpilniejszy, najtroskliwszy, najcierpliwszy, najbardziej oddany Beacie. Tylko to daje mu poczucie sensu, jakiegokolwiek panowania nad rzeczywistością, która i tak wymyka się z rąk.

Maciek robi „wszystko” po swojemu – nie tak jak Zbigniew, zatem niezbyt dobrze. Dla Maćka bycie przy łóżku Beaty całą noc jest np. niekonieczne.

-„To już i tak niczego nie zmieni, a ja muszę się wyspać, by być potem dla Julki.”

Bycie dla Julki bardzo mi się podoba. Wkroczyliśmy w obszar, gdzie mogę spróbować pomóc Maćkowi zrozumieć teścia.
Maciek jest dla Julki, Zbyszek – dla Beatki.
Dwaj ojcowie, dwie jedynaczki.

Nie wiem, czy ci faceci po śmierci Beaty znajdą się w połowie drogi. Musieliby włożyć w to wiele starań, a w żałobie nie ma na to sił. Poza tym zbyt dużo pretensji i ocen – szczególnie ze strony Zbyszka.

Próbuję pokazać Maćkowi inny punkt widzenia. Banalne, ale chyba działa.
Wczuwamy się zatem w Zbyszka – wdowca, Zbyszka – rodzica tracącego jedyne dziecko. Rozmawiamy o współczuciu, życzliwości, zrozumieniu. Przekładamy to na Julkę. Maciek zaczyna łapać.

Śmieszy mnie trochę ów szpakowaty, przystojny, czterdziestoletni wcześniak. Nie umie wytrzymać ciszy. Wierci się, kręci, wymyśla zadania.
Jakbym widziała mojego 6-latka.
W czasie rozmowy raz po raz lekko podskakuje na krześle, potakuje całym sobą. Ledwie teść opuścił hospicjum, Maciej pobiegł przeparkować samochód. Nic koniecznego, ale zawsze jakiś pretekst, by nie siedzieć bezradnie. Potem mignął mi na tarasie, po chwili w holu widziałam go z komórką.

Gdy już nakarmiłam pacjentów i wróciłam ze sklepu (Joachim miał apetyt na maślane bułki), zajrzałam do Beaty.
Maćka nie było (co tym razem?).

Pogłaskałam Becię po głowie, łyżeczką zwilżyłam usta i język, pokremowałam wargi. Pomyślałam, że Maciek jednak mógłby zakotwiczyć tyłek na dłuższą chwilę i potrzymać żonę za rękę.
Moja nie wystarczy; jestem jak wyrób czekoladopodobny.

Szukam sposobu, by pogadać z Maciejem.

Maciek przychodzi z pomocą:

-„Chciałem panią zapytać, co pani sądzi o wyjeździe Julki z dziadkami do sanatorium. Moi rodzice jutro jadą do Kołobrzegu i chcą zabrać małą.”

Jutro zaczyna się turnus, rodzice Macieja czekali na sanatorium dobre pół roku. Atrakcyjne miejsce - również dla dziecka. Dylemat, co z Julką.

-„Chyba zostawię decyzję jej.”

W pierwszym odruchu myślę, że to rozsądne. Potem jednak pojawia się czerwona lampka. 12-letnie dziecko, które ma samodzielnie zdecydować, czy wyjechać w czasie, gdy umiera mama…
Jedna z pojawiających się możliwości? Julka z poczuciem winy: zawiodła, zostawiła mamę w ostatnich godzinach. Coś mi mówi, że ojciec powinien zdjąć z niej tę „możliwość”. Proponuję rozmowę z dziadkami. Może powinni rozważyć opóźnienie wyjazdu o dzień, dwa. W duchu myślę, że to sanatorium można by w ogóle odwołać. Jeszcze będzie czas. Teraz są potrzebni na miejscu.

Lekarz twierdzi, że Beata może umrzeć w przeciągu najbliższych godzin. Stan jest bardzo ciężki.

Maciek właśnie odkrył Amerykę, chce dzwonić do rodziców, opóźniać wyjazd. Zatrzymuję go, bo to najlepszy moment na rozmowę o Zbyszku, o Julce.

Rozmawiamy o budowaniu jej siły. W związku z tym nie można przy niej źle mówić o dziadku.

Auć, mądrzę się okropnie, ale pan wcześniak słucha i chłonie. A może tylko mi się zdaje? Mały wkręt, by czuć że pomagam? Odłączam na chwilę wewnętrznego obserwatora, choć nie na długo - dzięki temu koledze mam szansę nie nacierać się własną „pewnością rzeczy”.
Maciek poczuł bratnią duszę i zwierza się, że najchętniej skoczyłby na jakiś obiad. Nie bardzo mi się to podoba.
Jest zmęczony chorobą żony, swoim podporządkowanym rakowi życiem – rozumiem. Do tych akurat dni jednak nie będzie powrotu.
Beata umiera – nie ma więc zmęczenia, obolałych pleców, niesmacznej maszyno-kawy.

Jego obecność – bez słów, bieganiny - jest bezcenna.

Dotyk, akceptacja, otwarte serce i oddech obok - to, Maćku. Tylko/aż to.

Ufam, że się uda.
Bo przecież akurat to może się udać.

.

Silva rerum

2010-06-12T09:58:00.015+02:00

...

Wszystkie sale zajęte, Małgosia leży na korytarzu.
Poprzednie szpitale rozłożyły ręce, płyniemy więc na ostatniej desce ratunku.

Pod łóżkiem plastikowy kosz (podobnych używa się do przewożenia zakupów),a w nim wszystko, co niezbędne. Widać, że Małgosia to weteranka, szpitalny survival oswojony.

Gęste, kręcone włosy przycięte na krótko, ogromne, okrągłe oczy, lekko zażółcona skóra. Z początku nie umiem ocenić, ile Gosia ma lat. Może mieć 25, może mieć 40.

Ostatecznie okazuje się, że 31.
Pierwszy raz na oddziale leży ktoś młodszy ode mnie.
Trudno z tym iść dalej.

Gdy ją zobaczyłam pierwszego dnia, była w towarzystwie mamy.
Przywitałam się, ale gdy obecny jest ktoś z rodziny, wysyłam sygnał, że jestem do dyspozycji, że śmiało można mnie wołać i znikam szukając kogoś, kto jest sam.
Takich nie brakuje nigdy.

Dopiero wczoraj długo rozmawiałam i z Małgosią, i z jej mamą.
Z każdą osobno.

Mama przychodzi do mnie żeby przed córką ukryć ból, łzy i bezradność.
Małgosia nie zniesie jej łez. Wygania mamę, staje się niemiła.

Pamiętam doskonale jak sama leżałam w szpitalu i po kolejnej wizycie współczującej mamy, całej we łzach, zakazałam jej na długie tygodnie odwiedzin, przez co cierpiała. Ale wtedy byłam na froncie, walczyłam o dziecko, nie mogłam płakać, nie mogłam stać się bezbronną córeczką, musiałam być sama i dorosła.

Cierpliwie słucham, tłumaczę Gosię.
Mama się nie gniewa, mama rozumie, mama cierpi.

Oczy mokną.

Gdy Małgosia miała 14 lat wykryto w piersi włókniaka. Operacja, badania, ostatecznie wszystko w porządku. Gośka spokojnie skończyła szkołę, poszła na biochemię, zakochała się w Łukaszu, gdy ze znajomymi pojechali pod namiot. To za nim wywędrowała pod Warszawę. Łukasz skończył wydział jazzu, grał.
Piękny ślub, za jakiś czas wymarzone dziecko w drodze.

Weronika właśnie skończyła dwa lata. Tyle samo czasu Gosia choruje na raka.
Ciąża stała się w (okrutnie) pełnym tego słowa znaczeniu stanem odmiennym. Złośliwy nowotwór rozwinął się za sprawą hormonów, laktacji. W niecały miesiąc po porodzie było wiadomo, że kolejny guzek w piersi to już nie włókniak.
Operacja, spore dawki chemii, ani chwili oddechu.
Chemia osłabiła trzustkę i wątrobę. Trzeba było odstawić tę trutkę.
Uszkodzenie jest jednak większe, niż początkowo się zdawało.

Gosia wygląda na piąty miesiąc ciąży. Wszystko przez jelita. Brzuch okropnie puchnie i boli.
Początkowo ulgę przynosiły leki, lewatywy - od wczoraj nie działają.
Brzuch jest tak bolesny i wielki, że Gosia śpi na siedząco, oparta o ścianę korytarza, 15-20 minut. Noce bezsenne.

Mimo zmęczenia bardzo chce rozmawiać, opowiadać o swojej małej Weronice. Dylematy, co z przedszkolem; najwięcej tych niewypowiedzianych, które wiszą nad łóżkiem jak miecz Damoklesa.

Po południu Gosia ma przenieść się do izolatki.
Duża radość.

-„Ale będziesz zaglądać tam do mnie? Nie będziecie omijać izolatki łukiem?”

Śmieję się serdecznie.

Małgosia jest wycieńczona, zasypia mówiąc. Oczy uciekają pod kołdrę powiek.
Dotykam jej ręki i mówię:

„Gosik, prześpij się trochę. Umawiamy się na opowieść w odcinkach.”

Gosia uśmiecha się ciepło i bez słowa protestu układa się w poprzek łóżka. Nogi wyciągnięte, oparte o krzesło mamy, głowa przy ścianie, wokół szyi samochodowy rogal.

Wstaję cicho, bezszelestnie podchodzi do mnie mama Gosi, która teoretycznie miała odpocząć na tarasie. Uśmiecha się, nie odrzuca, nie jest zazdrosna, despotyczna – nic z tych rzeczy.

-„Cieszę się, że Małgosia chętnie z panią rozmawia. Na mnie często jest zła, ale ja to rozumiem, nie gniewam się.”

Mama niewymownie mnie rozczula.
Ta miłość jest jak ocean.

Atomek woła, trzeba pomóc karmić pacjentów.
Przechodząc obok łóżka Gosi, widzę, że już po spaniu. Niestety.

Uśmiecham się.

-„Odpoczywaj, mała.” - mówię i znikam w pokoju pana Joachima i Danuty na całą godzinę.

Po godzinie widzę zapłakaną Gośkę i lęk w oczach mamy.

-„Co się stało…?”

Gosia przecząco kiwa głową.
Przytulam ją. Nie odrzuca tego. Chwilę trwamy.
Potem rozmawiam z mamą, bo do Gosi przychodzi lekarka.

Profesor, po konsultacji ze specjalistą, wysyła Gosię do innego szpitala na utworzenie stomii. Zrobił się zator, wyprowadzenie jelita to jedyny sposób, by przedłużyć Gosi życie. Jeśli tego się nie zrobi, za chwilę Gosia będzie wymiotować treścią kałową…

Być może łatwo byłoby tłumaczyć, że to dla jej dobra. Pocieszać, poklepywać płaskimi słowami po ramieniu.
Do jasnej cholery, wszyscy wiemy, że to dla jej dobra.
Wiemy, wiemy, wiemy. Gosia, mama, doktor, ja…

Przeraża zarówno konieczność, jak i nieodwracalność tej operacji.
Gosia jeszcze wczoraj mówiła o powrocie do domu. Przecież choruje na raka piersi, której nie ma. Sprawy związane z wątrobą, jelitami to jedynie powikłania, raczej przejściowe, po chemioterapii.
Trudno rozstać się z własnymi utwierdzeniami. Grunt wymyka się spod nóg; wszystko, co najgorsze, staje się możliwe.

Lekarka odchodzi od Gosi, przytulam tego żółtego okruszka bez słowa i całuję w czubek kudłatej głowy.

Jeśli operacja się uda, Gosia ma wrócić po weekendzie.
Izolatka stała się w jednym momencie czymś na kształt Ziemi Obiecanej.

- „Jesteśmy umówione, pamiętaj. Opowieść w odcinkach. Będę tu czekała na ciebie.”

Wsiadam do samochodu i jadę po synka.
Bit Fisza ustawiam na maxa. Czuję jak dźwięk wibruje we mnie.
Liczę, że skoro podobna, basowa wibracja jest w stanie strącić szklankę ze stołu, to może również oderwać coś ze mnie.
Przecież nie mogę tak przeżywać wszystkiego, czego TAM dotykam.
Wiem, wiem, wiem.

A oczy i tak mokre.

Po kilku godzinach towarzyszę małemu na przedszkolnym festynie.
Patrzę, jak dzieci chlapią się wodą, biegają umorusane na bosaka. Chłonę ich radość i czuję przeogromne szczęście, że mogę na to patrzeć wolna od zwierzęcego bólu – akurat tu i teraz. Nie wiem ile to potrwa.

Czuję, rozumiem, co zawsze opowiadał mi dziadek Mieciu.
W celi śmierci spędził 2 lata – tak podziękowała mu Polska Ludowa za obronę kraju podczas wojny. Został uniewinniony jako jeden jedyny z całej osiemnastki tylko dlatego, że był najmłodszy. Typowa pokazówka.

Zawsze opowiadał, że zginęli lepsi od niego i że czuł obowiązek, by przeżyć dobrze swoje życie. Tylko to MÓGŁ zrobić.

Mam obowiązek WIDZIEĆ rzeczy, smakować rzeczy, cieszyć się nimi.

Bo jestem.

Póki jestem.

.

Pani doktor

2010-06-11T09:13:00.016+02:00

...

Spotkania z Julią nie należały do łatwych.
Zawsze witała mnie miną pt. „Tylko tu leżę, co nie znaczy, że czegoś od ciebie chcę.”

Właściwie Julia stanowiła rodzaj przeszkody na drodze do Doroty.
Z Dorotą zgrałyśmy się od pierwszego razu; lubię z nią siedzieć, milczeć, rozmawiać.
Łóżko Julii jest pierwsze. Po otwarciu drzwi od sali Julia leży prostopadle do wchodzącego. Potem kolorowa kotara, za kotarą Dorota, za Dorotą okno.
Ze wstydem przyznaję, że czułam ulgę, gdy pani Julia spała. Wtedy bez poczucia winy mogłam siąść przy Dorocie. Gdy Julia czuwała, dla porządku pytałam, czy mogę w czymś pomóc. Gdy był lepszy dzień, słyszałam: „Nie, dziękuję, radzę sobie jakoś sama”; gdy gorszy…
No, w każdym razie słów „dziękuję” nie było słychać.

Wiem, że pomoc przy jedzeniu obiadu przydałaby się pani, ale nie nalegałam. Julia miała prawo zjeść mniej – nawet z powodu tylko i wyłącznie własnej słabości, miała prawo się ubrudzić, próbować sił, poznawać nowe ograniczenia, dotykać własnej zmiany.
Wobec Julii przyjęłam postawę osoby nie narzucającej się, z zawsze szczerym uśmiechem.
I tak sobie trwałyśmy we trzy – Dorotka, ja i Julia.

Julia to nie byle kto - pielęgniarki szumiały niczym topole.
Słynna pani doktor, pediatra, znajoma ze studiów naszego profesora. Osoba wyniosła, władcza i ponoć złośliwa. Julia niechętnie rozmawiała z siostrami, często w ogóle nie odpowiadała na ich pytania. Z szacunkiem natomiast lub, jak mówi Dorota, z wyrachowaniem, rozmawiała z lekarzami.
Ja, w mojej idiotycznie żółtej koszulce wolontariusza, jawiłam się zapewne jako mieszanina domorosłego psychologa, pielęgniarki i salowej. Generalnie czysty kundel.

Jakoś nie umiałam się jednak obrazić na Julię, podsycać złości.
Pomimo wszystko słałam uśmiech.
„Jakby co jestem” – wisiał sobie komunikat – „ale być nie muszę”.

Mijały tygodnie.
Przeszłyśmy z Dorotą na ty (25 lat różnicy); Julia była niemym świadkiem historii, które wymieniałyśmy. Układ najwyraźniej pasował wszystkim.

W zeszły piątek, jak zwykle z lekkim napięciem, weszłam do pokoju dziewczyn. U Dorotki siostra, radosna rozmowa.
Julia nie śpi. Z daleka kiwam więc „Dorotkom” pod oknem i zostaję przy łóżku Julii.

Coś miękkiego w jej oczach?
Może mi się wydaje, nie umiem za bardzo ufać Julii.
Kwestia ubioru…? Moja robocza koszulka w praniu, do „cywilnych” ciuchów przypięłam tylko obowiązkową plakietkę.
W każdym razie nie dowierzam zmianie. Lekarze często chodzą bez kitla; może Julia myli mnie z panią doktor.
Jednak pierwszy raz od miesięcy Julia czegoś ode mnie chce!
Uprzejmie i dystyngowanie prosi o świeżą herbatę i – zdziwienie – chwyta mnie delikatnie prawą ręką za przegub dłoni.
O co chodzi?
W każdym razie idę w ten ciepły uśmiech i, pomimo zdziwienia, dotrzymuję Julii kroku.
Herbata zaparzona, przelana do kubeczka z dziubkiem, czekamy aż ostygnie.

- „Czy coś jeszcze mogę zrobić?”

- „Pewnie się pani spieszy, proszę iść.”

- „Nie, mam czas dla pani. Co robimy?”

Julia bardzo chciałaby umyć zęby.
Zęby, których – jak zaraz się poprawia – już nie ma.

- „Nie wiem czemu, ale mi wyjęli”.

Tłumaczę, że pewnie chodzi o wygodę, o to, by nie stało się coś złego podczas drzemki.
Julia chce jednak odświeżyć buzię.

Lekki popłoch. Nie wiem, czy mi wolno robić takie rzeczy – idę o zakład, że oficjalnie nie. Nie wiem na co choruje Julia, a raczej nie wiem GDZIE jest umiejscowiony nowotwór. Nie wiem, co ma w buzi.
Nie mam przy sobie rękawiczek, nie mam pozwolenia, praktyki.
I wiem, że nie mogę niczego odmówić, ani nigdzie teraz wyjść.

-„Jasne, myjemy.”

Szykuję miskę z ciepłą wodą, układam Julię wyżej na poduszkach, wokół twarzy szczelnie owinięty ręcznik. Na rozgrzewkę wycieram zwilżoną gąbką skórę wokół ust.
Julia bezwiednie rozchyla wargi i delikatnie wysuwa język.

- „Umyć troszkę w środku?”

- „Jeśli się pani nie brzydzi…”

Oczywiście się nie brzydzę. Właściwie moja „wielka pomoc” sprowadza się do paru pionowych ruchów po języku. Nie jestem zadowolona.
Julia jest.

- „Tam pod szufladą jest taki niebieski płyn do zębów, proszę mi podać.”

Kolejna prośba; czuję podobną radość, jaką czuje dzieciak przed monitorem, zbierając kolejne bonusowe ikonki.
Julia bierze pierwszy, spory łyk wściekle niebieskiego płynu.
Pod usta nadstawiam miskę, czekam aż Julia wypluje co trzeba.

Niespodzianka.

Z rozbrajającym uśmiechem dziewczynki, Julia, ta Julia, pani doktor, może nawet profesor, połyka cały płyn.
Nogi mi miękną. Nie wiem, jakie leki Julia przyjmuje, czy nie wejdą w reakcję z całą tą niebieską chemią. Najdelikatniej jak potrafię mówię, że trzeba wypłukać buzię w środku, a potem wypluć do miski.

-„Wiem, kochana, przecież doskonale to wiem.”

I uśmiecha się pobłażliwie. Mam absolutną pewność, że nie zdaje sobie sprawy z tego, co zrobiła przed chwilą.

-„Jeszcze raz, proszę.”

No nie wiem…
Boję się odmówić, bo coś dobrego się buduje, ale muszę być czujna.

-„Pani Julio, teraz płuczemy buzię, o tak… i zaraz szybko to wypluwamy.”

Julia rozczula; robi zupełnie takie same miny jak mój 6-latek. Trochę się droczy, nie chce wypluć.
Ostatecznie jednak wszystko dzieje się tak jak trzeba.
Pani doktor dokłada na koniec "akcji ząbek” uśmiech pt. „Od początku wiedziałam o co w tym wszystkim chodzi”.

Trochę rozmawiamy o operacjach mojego synka, Julia doskonale pamięta łacińskie nazwy rozpoznań, wypytuje o operatorów, kojarzy szpitale.

-"Wiem, że pani była lekarzem."

Błąd.

-"Moja droga, ja JESTEM lekarzem."

Straszny wstyd. Probuję zmyć owo feralne zdanie, widzę jednak, że Julia nie ma mi niczego za złe.
Co za ulga.

Przychodzi pielęgniarka i zostawia Juli 4 tabletki.

-„Podasz?”

Trwa to pół godziny.
Czas staje się pojęciem względnym, a ja uczę się cierpliwości. W tym momencie nic trudnego.

Kończymy z tabletkami, pojawia się obiad – Julia ma płynną dietę, ale i tak czuję, że przynajmniej 40 minut zajmie nam wypicie całego kubka.
Apetyt jednak mizerny, zupa wraca do kuchni.
Muszę jechać po synka.

-„Kiedy pani znów będzie?”

Pytanie - komplement.
Nie powinnam jednak odpowiadać; wiem, Atomek uczulał, ale trudno Julii odmówić.

-„W poniedziałek”.

W poniedziałek, z samego rana, jadę do długo odkładanego lekarza. Nie mogę zwlekać. Spędzam w poczekalni 1,5 godziny z samą sobą. Do hospicjum docieram koło południa.

Julia odchodzi godzinę wcześniej.

Smutny spokój.

.

Stachu od końca

2010-06-01T09:47:00.007+02:00

...

Umarł w zeszłym tygodniu.
Widziałam jak bledną jego tatuaże, jak blednie żona, dzieci.
Umęczony, spocony, bezradny 56-letni Stach.

Przykładałam mu do czoła chłodne kompresy, zwilżałam usta, powieki, tuliłam żonę i córkę; cały pakiet drobnych czynności, które mają przykryć bezradność wobec umierania.

Ciało Stacha niczym mapa.

Wewnątrz rak, na zewnątrz dwie spore odleżyny, wykrzywione niemocą nogi, pooperacyjne blizny. Najwięcej śladów z młodości chmurnej i durnej – jakieś „love” na powiece obrysowanej niebieską obwódką, atramentowe łezki, kotwice i literki na przedramionach, z boku środkowego palca „Halina”, tatuaże na nogach, siła w oczach i rękach.

Jeszcze tak niedawno Stach siadał na wózku.
Dużo czasu spędzaliśmy na tarasie, często razem z Markiem (tak, tym Markiem) i Edwardem, który leżał na miejscu Kazimierza i ostatecznie wyszedł, by umierać domu.

Największa radość?
4-letnia wnuczka, roześmiany promyczek przy stasinowym łóżku.

Stachu ostatnio niewiele jadł, wcześniej pochłaniał paczki cukierków popijając kawą. Kawa mocna, sypana, bez mleka, z dużą ilością cukru.
Zaparzyłam ich kilkadziesiąt.

Tego dnia, kiedy umarł Kazimierz, Stach leżał obok zakrywając mokre oczy.
Na krzesełku siedziała żona, Halina i próbowała zniknąć. Nie mogłam się doprosić pielęgniarek, by pozwoliły przenieść Stacha na taras.
Nie chciałam by był świadkiem tego wszystkiego, co musiało nastąpić Po.

Pamiętam, jak szeleścił czerwony worek; zasłonka na nic się tu zdała.

Pierwszy dzień Stacha też pamiętam.
Siedziałam przy Kazinku, głaskałam go i poiłam. Sanitariusze z karetki zainstalowali Stacha na łóżku, w którym niedawno zmarł pan Michał, tata 10-letniego Piotrusia. Wypakowywanie torby, ustawianie szklanek, polerowanie sztućców.

Gdy już nic nie było do zrobienia, nastała trudna cisza.

Pamiętam lewy łokieć Stacha sterczący ku górze, pamiętam pasiasty ręcznik, który wraz z łokciem zakrywał twarz.

Pamiętam jak bardzo Stachu się wtedy rozpłakał.

Na samym początku.

.

Okrągły stół

2010-05-25T12:35:00.010+02:00

...

Pan Marek.

Na dziś nie potrafię przypomnieć sobie naszego pierwszego spotkania, ostatnie też się zaciera, przerwane in medias res.
Zresztą jego wymyślone na potrzeby zorkowni imię też wyparuje, ale co zrobić – większość pacjentów tak naprawdę ma na imię Sławek. Jako że pisanie można porządkować (w przeciwieństwie do życia), oto więc czterdziestoparoletni pan Marek.

Zobaczyliśmy się prawdopodobnie pierwszego dnia po moim powrocie z gór.
Pamiętam jego uśmiech i pełne życia oczy. Dobrze znam tę ciekawość ludzi i świata; od razu wiedziałam, że się nam ułoży.

Dużo, dużo szczerbatego uśmiechu, życzliwości, jeden zażółcony paznokieć u lewej ręki, rak płuc, dwóch dorosłych synów, żona, niewielkie miasteczko.

Jesteśmy w domu.

Wpierw opowiedziałam o sobie - Marek subtelnie i wytrwale powyciągał co trzeba. Zaczęło się od hospicjum, pytania dlaczego tu jestem.
Potakiwanie, aprobata i uśmiech zwrotny.

Potem on, historia o śmierci ojca, matce, która próbowała ułożyć sobie życie bez absorbującego 4-latka, o babci wychowującej cierpliwie i mądrze. Opowieść o piciu, AA, kilkunastoletniej abstynencji, wreszcie o pomaganiu innym.

Marek wyciąga ludzi z nałogów.
Nie jest, tak jak ja, dyplomowanym terapeutą. Myślał czasem o studiach, kursach, ale brakowało czasu i coś uwierało go w takiej ścieżce - te myśli znam.

Oboje miarowo rozmieniamy się na drobne, nie robimy karier, nie zarabiamy kasy.

Marek ma talent, umie rozmawiać, troszczyć się, dbać.
Wyciąga ludzi głównie z hazardu i alkoholizmu. Stoi za plecami tych, z którymi kiedyś pił, którym nikt już nie potrafi pomóc. O sukcesach mówi niewiele, ale mam tę samą wytrwałość i dociekliwość – w końcu więc udaje się nakłonić Marka na taką rozmowę. Same wzruszające opowieści, pogmatwane życiorysy, kropki nadziei.

Każdorazowo szukam pretekstu, szukam czasu, by posiedzieć z nim i pogadać.

Otwierają się dwie studnie czasu; wymieniamy się zasłyszanymi od naszych dziadków historiami z czasów wojny. Pokazuję mu przyszywanego dziadka Miecia (który zmarł dzień po Kazimierzu) i jego celę śmierci, ojca mojej mamy, który uciekł z obozu i tych, którym się nie udało.
W zamian dostaję obrazy z powstania wielkopolskiego, historię Ratajczaka, który był przyjacielem pradziadka Marka i który umarł na jego kolanach.
Dostaję historię o synu zamordowanego w Katyniu krewnego. Nie zdał matury, bo napisał prawdę okraszoną zbyt wieloma szczegółami. Prawda o Katyniu nie zdawała po wojnie egzaminu – dość dosłownie. Ten ktoś, wujek, czy kuzyn Marka, parę miesięcy potem skoczył z okna.

Historia niczym z filmu Wajdy.

Biegam dla Marka po papierosy do pobliskiego sklepiku.
Mocne, czerwone, lub route 66. Przy okazji coś słodkiego od siebie, ostatnio bąboladę. Marek pierwszy raz widział takie cudo i krygował się nieziemsko, próbując jednocześnie skryć dziecięcą radochę.
Wzruszające.

Upiekłam słodki chleb, posmarowałam grubo masłem i obłożyłam masdamerem. Popakowałam i przywiozłam. Obdzieliłam między Stacha, Ryszarda i Marka, z naciskiem na Marka (taka ludzka słabość).
Po weekendzie Marek powiedział, że jedną kromkę zostawił dla żony, która miała przyjechać w niedzielę.

-„Spróbuj prawdziwego chleba.”

Smakował.

Marek uwielbia gotować. Zbiera przepisy, co ciekawsze wynotowuje sobie więc teraz ze starych gazet, które znoszę. Rozmawiamy o jedzeniu; wychodzi na to, że moje umiejętności mogą się schować. Marek się nie wywyższa, cierpliwie radzi.

Niewiele rozmawiamy o raku, ale wiem, że Marek się nie poddaje, będzie walczył do końca.

- „Nie boję się śmierci” – powiedział kiedyś. -„Boję się tego, co będzie potem w domu”.

Typowe.
Inni, zawsze inni, cały Marek.

Pamiętam też, jak mądrze mówił o małżeństwie.
Wciąż wracał jego: „okrągły stół”.

-„Rozmowa, rozmowa i jeszcze raz rozmowa. O wszystkim trzeba rozmawiać, wszystko wyjaśniać na bieżąco, siedząc przy okrągłym stole.”

…A jaki jest nasz stół? Gdzie w ogóle jest nasz stół…?
Widzę cztery nogi, blat na podłodze. Czasem siadamy półdupkiem na jednym z kanciastych niewygodnych palików.

Próbuję trzymać równowagę.
Próbuję trzymać.

Nie dzielę się tymi myślami, nie po to tu jestem.

Tymczasem w domu dostaję kulinarnych skrzydeł. Piekę chleb w mojej cud-maszynie, placek ze śliwkami (działkowymi, zamrożonymi jeszcze jesienią).
Jest wtorek wieczór, następny dyżur jutro od rana.
Pachnie w całym domu, nie zawsze umiem być cierpliwa.
Pakuję więc chleb i ciepły placek, wiozę cześć do mamy, resztę zabieram do hospicjum. Zadowolona i obładowana maszeruję na piętro.
Pokój Marka pusty. Marek pewnie na tarasie albo w łazience.
W końcu pytam o niego pielęgniarkę.

-”Rano wyszedł do domu.”

Wielki wydech.
Powietrze wolno wychodzi, brak równowagi.

Idę do Dorotki, siedzę z nią prawie godzinę, potem do pana Stacha.
Inni śpią lub oglądają „M jak miłość.”
Wraca spokój.

Placek wręczam pewnemu bezdomnemu, chleb zabieram do domu i rano zbroję weń męża do pracy.
Część zjadamy na śniadanie.
Jak zwykle – nie przy stole.

Czytałam kiedyś o chlebie ze strachem; ten był zupełnie inny.
Smakował o niebo lepiej.

Cieszę się, że Marka nie ma w hospicjum; tak bardzo tęsknił za domem i żoną. Liczę, że wybierze się, tak jak chciał, na środek jeziora i cały dzień spędzi w ciszy na łowieniu ryb.

Nie chcę, by umierał tutaj, choć mogłabym być wtedy przy nim.
Na niego czeka ich okrągły stół.

Nie jestem i nie chcę być tam potrzebna.

.

Łódeczka

2010-05-18T09:42:00.009+02:00

...

Czuję, jak rosną we mnie obrazy.
Tak bardzo brakuje czasu – najmniej mam go na pisanie.

Dwa tygodnie przerwy w hospicjum to epoka.
Zmarł Sławek, w objęciach męża odeszła nasza kochana pani Zosia, brakuje Agaty…
Zmarły osoby, o których nie pisałam w ogóle.

Wiedziałam przed wyjazdem, że Agatka nie dożyje do mojego powrotu. Strasznie ciężko było wyjeżdżać, zostawić jej cierpiącą mamę, ojca, męża.
Długie godziny spędziliśmy razem. Patrzyłam, jak oczy męża topnieją, jak wpuszcza mnie pod powieki, ufa, chce obecności. Czułam smutną miłość rodziców Agaty – tak wielką, że rozlała się i na mnie.

Pamiętam jej mamę, gdy ostatni raz odprowadzała mnie do samochodu.
Tak trudno było mi zakończyć rozmowę, odjechać, zostawić. Pani Elżbieta chwyciła moje ramiona, pocałowała w czoło i powiedziała głosem pewnym, ciepłym i spokojnym:

-„Jedź, dziewczyno, jedź.”

Te słowa świeciły we mnie jeszcze kilka dni.
Najmocniejsze błogosławieństwo na drogę, jakie dostałam.

Elżbieta pytała kilka dni wcześniej, co może zrobić, jak pomóc swojemu dziecku.
Opowiedziałam o tym, jak pozwoliłam odejść mojej córeczce, o byciu pół kroku za nią, o obietnicy, którą wypowiedziałam na głos, że dam radę, że nie utonę.

-„Masz w sobie dużo odwagi.” – w jej ustach zabrzmiała pochwała.

-„Pani Elu, pani ma tę samą odwagę i dużo więcej siły niż ja wtedy.
Od dawna jest pani matką. Matką. Wiem, że odprowadzi pani Agatę do samego końca. Za rękę, jak dziecko.”

Wtedy pierwszy raz obie płakałyśmy.

Ostatniego dnia, kiedy widziałam je razem, Agatka sapała cicho, udręczona bólem i walką o oddech. Ręka Elżbiety niezmordowanie spoczywała na czole Agaty.

Wiem, że gdy Agata była mała, bała się lub gorączkowała, Ela tak właśnie dotykała jej czoła, tworząc z łódki dłoni tarczę chroniącą od wszelkiego złego.

-„Ciii, mama tu jest, ciii…”

Trzeba mieć dużo odwagi, by tak odprowadzać swoje 40-letnie, jedyne dziecko.
By nie uronić żadnej chwili.
By w wątłej, spracowanej łódce przewieźć całe to zbolałe istnienie na drugi brzeg.

Z wiarą lub bez wiary na cokolwiek poza tu i teraz.

Bez znaczenia.

.

Kamyk

2010-05-13T09:15:00.010+02:00

...

Mail do 26-letniego Przemka, najstarszego syna szklarniowego Sławka:

Witaj, Przemku!

Zajmowałam się Twoim tatą w hospicjum.
Jak sam Sławek powtarzał, byłam jego ulubioną wolontariuszką.
Przegadaliśmy długie godziny.
W ciągu pół roku można zyskać przyjaciela. Ja zyskałam.

Na dwa ostatnie tygodnie kwietnia wyjechałam w góry. Przed wyjazdem stan Sławka był całkiem dobry - w sensie rozmawialiśmy, śmialiśmy się...
Po powrocie przeżyłam szok.

Wszyscy w hospicjum mi mówili, że mam się przygotować na to, że nie ma już kontaktu z Twoim tatą.

Gdy weszłam do pokoju i powiedziałam Sławkowi, że już wróciłam z gór i teraz będę przy nim jak długo tylko mogę - zaczął poruszać brwiami i szybciej oddychać. Mam absolutną pewność, że wiedział o mojej obecności - jedynie słabość ciała nie pozwalała, by to bardziej pokazać.

Przed wyjazdem Sławek prosił mnie bym przywiozła mu z gór jakiś piękny kamyk. Taką mieliśmy umowę.

Nie wiem, czy tata Ci mówił, ale na urodziny dostał ode mnie chorwacki kamień z dziurkami. Sławek dużo opowiadał o Chorwacji, waszym planowanym męskim żeglowaniu. Tysiące obrazów, marzeń…
Byłam w Chorwacji dwa razy i wręczając mu urodzinowy kamień powiedziałam: "Skoro ty nie możesz pojechać do Chorwacji to Chorwacja przychodzi do ciebie". Sławek bardzo się wzruszył.
No i tak się zaczęło z tymi kamieniami.

Oczywiście mam obiecany kamyk.

Gdy przyszłam do hospicjum dwa dni przed Jego śmiercią - zapomniałam go zabrać ze sobą.

Na drugi dzień, od rana, siedziałam ze Sławkiem, trzymając go za rękę, kilka godzin. Tego dnia, raz jeszcze, przyjechałam wieczorem pobyć z Twoją mamą przy Sławku.
Wtedy znów nie zabrałam kamienia.
Nawet opowiadałam o tym, jaka ze mnie gapa, Twojej mamie.
Ostatecznie z hospicjum wyszłam o 23.00.

Sławek zmarł rano następnego dnia...

Obudziłam się o 6.50 - pamiętam dokładnie - z dziwnym przeczuciem, że Sławka już nie ma. Potem dowiedziałam się od Atomka, że Twój tato odszedł o 6.45...

Bardzo chciałam przyjść na pogrzeb, ale nie wiedziałam czy dla Was, dla mamy to nie będzie za dużo - zobaczyć kogoś z hospicjum.

I stąd mail i moja prośba do Ciebie:

Chciałabym wiedzieć, gdzie dokładnie pochowany jest Wasz tata, by móc tam pojechać i zostawić obiecany kamyk.
To ważne dla mnie.

Ściskam Cię mocno, Przemku.

Sławek dużo mi o Tobie, Martynie i Filipie opowiadał. Wiem, jak bardzo Was kochał i jaki był z Was dumny. Pamiętaj: choć taty fizycznie nie ma, pozostała jego miłość do Ciebie.
Życzę sił.

Agnieszka

.

Nie opowiadaj mi

2010-04-08T16:20:00.018+02:00

...

- "Wiesz, w holu jest niewielki wodospad i rybki, dużo roślin, niczym w palmiarni. Mamy też dwa wewnętrzne tarasy na piętrze, również całe w kwiatach. Do tego…"

-"Nie opowiadaj mi jak tam jest; i tak tam trafię. Wtedy wszystko zobaczę na własne oczy."

-"Skąd wiesz?"

-"Wiem."

-"Mamo, takich rzeczy się nie wie."

-"Nic nie rozumiesz. Nie mówmy o tym."

Najbardziej wypala mnie brak przepływu.
Tamy stawiane przez bliskich, dalekich, ślepe uszy, głuche usta, nieme oczy.

Zaliczam dziesiątki takich spotkań, a raczej s’potknięć.

Potknąć się o kogoś i szybko wrócić do pionu jest bezpieczniej, higieniczniej. Trudniej przepłynąć przez drugiego człowieka i sunąć dalej.

A może się mylę? Może dzięki owym s'potknięciom wyzwalają się ożywcze iskry, powstaje wspólny, trawiący rozbieżności, ogień?
Cholera wie.
W każdym razie nie za dobrze się czuję ze s’potknięciami, bo jak dotąd prowadzą w martwe punkty.

Nie udało mi się zaprosić pana Olka na wielkanocne śniadanie, a propos powyższego. Pomysł był świetny, mam absolutną pewność.
Stąd „klapnięte uszko mam”, nawet dwa.

Olek wpadł mi w ręce przypadkiem.
Zostałam poproszona przez hospicyjnego psychologa, bym go zawiozła na wizytę u psychiatry (…swoją drogą słowo „psychiatra” zawsze powinno poprzedzać coś w rodzaju basowego „dum dum dum” rodem z horrorów).

Pan jest na pobycie dziennym, ponoć ma myśli samobójcze. Przerabiam więc serię małych strachów w stylu: „a co będzie, jak mi ucieknie w przychodni”, „co, gdy będzie próbował wysiadać w trakcie jazdy” - cała kraina gdybylandii.

Strach ma wielkie h2o3.
Zamykam więc oczy i płynę w Olka.

Delikatnie nieufny, bardzo smutny. Kłapouchy.
Nie mam śmiałości, by chwycić go pod rękę gdy idziemy w stronę samochodu.
Otwieram drzwi, zamykam drzwi. Ruszamy.

Czuję, że Olek chce rozmawiać; chętnie omawia pogodę; trochę marudzimy. Na miejscu rejestruję pana w adekwatnym okienku i czekamy grzecznie na swoją kolej.
Pan doktor zaprasza do pokoju. Również mnie. Zdziwienie.

-„Panie Olku, mam wejść z panem?”

-„Niech pani wejdzie.”

Niezręczna sytuacja. Wydaje mi się, że takie spotkanie nie potrzebuje świadków.
Sakramentalne „co pana do mnie sprowadza”; Olek zaczyna sączyć nieśmiałą opowieść.

Żona umarła na białaczkę. Olek został sam z dwójką małych chłopców.
Nie dał rady – dzieci powędrowały do babci, Olek powędrował do innego miasta „za chlebem”. Potem, jak się okazało, i za butelką. Chciał nie myśleć, chciał zapić się na śmierć.

-„Było mi wszystko jedno.” – mówi.

Po paru latach nie miał odwagi na spotkanie z dziećmi. Tym bardziej, że dzieci usłyszały od babci takie oto słowa: „mama umarła przez picie taty”. Rodzaj zemsty, ulgi; oto pojawił się winny.
Wsiąkam dalej. Oczy miekną.

Niestety pan doktor najwyraźniej nie jest zainteresowany.

Oddzielony murem (rozkładana tarcza laptopa chroni przed Olkiem), stuka w klawisze - zapomina, że człowiek z naprzeciwka ma twarz, oczy i ciężki plecak.

Ni stąd ni z owąd psychiatra przerywa:

-„Jakie leki pan przyjmuje?”

Olek gubi rytm, musi zostawić w tyle drugą żonę, syna, czas, gdy pił, czas, gdy wygrał w AA.

Zmuszony, przewija taśmę do u-tworu „rak przełyku”.

Olek bierze coś na „es”, albo „ce”, jedną rzecz na sen, chyba relanium.
Widzę, jak rośnie w nim bezradność. Pytam cicho, czy ma w teczce jakieś wypisy ze szpitala. Wiem, że w zaleceniach powinny być nazwy leków.
Podsuwam je doktorowi – doktor żwawo wsiąka w papier. Wreszcie mamy konkrety.

Rośnie we mnie gniew.

Profesjonalista to znaczy ten, który się nie brudzi?
Lubię być amatorem.

-„Miał pan kiedyś myśli samobójcze?”

Olek cicho odpowiada, że jako takich raczej nie. Po śmierci żony zaczął pić i było mu wszystko jedno, chciał zapić się na śmierć, ale nie miał odwagi. Nawet jak teraz czasem myśli, że chciałby umrzeć, to nie ma odwagi sobie czegoś zrobić.

-„Panie doktorze, straciłem po prostu sens życia. Mam przerzuty raka na wątrobę, żołądek, boli mnie lewa noga, mam w niej zakrzepicę, trudno mi się chodzi, w domu się zataczam, wczoraj się przewróciłem i uderzyłem w kaloryfer, mieszkam sam.”

-„Ma pan jakiś przyjaciół?”

-„Miałem, ale mój najlepszy przyjaciel zmarł jesienią ubiegłego roku. Też na raka.”

Synowie mieszkają w Częstochowie, nie wiedzą o chorobie ojca, w pobliżu nie ma żadnej rodziny.

Doktor prostuje plecy, powoli wysuwając głowę spod skorupy laptopa.
Pan żółw proponuje:

-„Zalecałbym leczenie w zakładzie zamkniętym, w szpitalu.”

-„Ale, panie doktorze, dlaczego?”

-„Jak pan ma myśli samobójcze, to nie powinien być pan sam w domu, bez opieki. Jeśli pan coś sobie zrobi, to co wtedy zrobimy?”

Generalnie jedno z głupszych pytań retorycznych, jakie słyszałam, ale mniejsza.

Na razie się przyglądam; gniew objawia się tylko tym, że często zmieniam ułożenie nóg (prawa na lewą, lewa na prawą).

Olek odcina się od jakichkolwiek negocjacji:

-„Ja się nie zgadzam na szpital.”

Przybijam Olkowi piątkę w duchu.

Lekarz lekko obrażony:

-„No skoro pan nie wyraża zgody, to nie wiem. Mogę zaproponować panu ewentualnie pobyt dzienny w szpitalu.”

Szybko się wtrącam, bo pan doktor najwyraźniej nie czuje bluesa:

-„Czy na ten pobyt dzienny ktoś pana Aleksandra będzie przywoził i odwoził?”

Okazuje się, że nie ma takiej możliwości, a ów szpital jest na drugim końcu miasta.To oczywiście odpada.
Psychiatra uporczywie zapomina, że ma do czynienia nie tylko z człowiekiem, z którego wykruszył się sens życia, także z tym, który umiera na raka i nie jest już w stanie samodzielnie przemieszczać się po mieście.Gdyby go słuchał…
Olek opowiadał przecież kilka minut temu, jak przewrócił się na pasach…

Dobra, wchodzę. Ryzyk fizyk.
Wpierw do Olka:

-„Czy pan dobrze się czuje w hospicjum na pobycie dziennym?”

-„Bardzo dobrze.”

-„Ile razy w tygodniu pan przyjeżdża?"

-„Tylko we wtorki i czwartki.”

Opowiadam doktorowi jak wygląda dzień w hospicjum.
Kierowca przywozi pacjentów rano na śniadanie, potem są różne zajęcia w grupie, czasem przychodzą goście, wszyscy siedzą w przytulnej sali, a jeśli chcą – mogą odpocząć na kanapach w „Pokoju Ciszy”. Zawsze obecny jest psycholog, pielęgniarka, pracownik socjalny, a lekarz w zasięgu ręki (przyjmuje w poradni leczenia bólu, ale jakby co jest pół dnia do dyspozycji). Pacjenci traktowani są indywidualnie, dużo z nimi rozmawiamy, czytamy z nimi recepty, rozpisujemy jak mają brać leki, pomagamy w płaceniu rachunków, załatwianiu bieżących spraw.

- "Uważam, że to idealne miejsce dla pana Olka – bo ma zapewnioną opiekę i psychologa, i lekarza znającego się na nowotworach i bólu. Zjada tam dwa posiłki, jest na miejsce przywieziony i odwieziony, przebywa z ludźmi w podobnej sytuacji życiowej."

Olek mi powiedział, że jak jest w hospicjum, to po powrocie do domu śpi sobie po południu i dzień szybciej się wypełnia.

I teraz sprawa do pana żółwika:

-„Czy mógłby pan na przykład napisać opinię-zalecenie lekarskie, że dla pana Olka wskazany byłby codzienny pobyt na oddziale w hospicjum?”

No mógłby.
Pisze.

Do tego dokłada receptę na antydepresanty i każe umówić się za miesiąc.
Wizytę kończy łaskawie:

-„Do mnie są duże kolejki, czeka się dwa miesiące. Ale pan może przyjść za miesiąc.”

Wrrr.

Na szczęście wychodzimy.

Olek mówi potem, że boi się oddziału zamkniętego. Jego przyjaciel tam był i znów zaczął pić, bo widział rzeczy, których nie wytrzymał. A Olek nie pije już dwadzieścia dwa lata. Od razu widać, że jest to jedna z niewielu rzeczy, która stała się powodem do dumy.

Wchodzimy do apteki, kupujemy leki. Do zapłaty 84 zł, dla Olka dużo. Bierzemy fakturę – może będzie zwrot z opieki społecznej.

Wracamy do hospicjum.
Szeptem zdaję relację naszej pani psycholog.

-„Zobaczymy co się da zrobić z tym codziennym pobytem. To nie jest takie proste.”

Zagrzewam ją do walki.

Potem biorę Olka na barana i niosę do domu.
Chodzę tak kilka dni.
Wreszcie wypalam do męża, że chcę Olka zaprosić na wielkanocne śniadanie. Nic wielkiego, tylko dwie godzinki do południa, potem odwiozę go do domu.

Sprawy znów dzieją się „za szybko”, a ja wchodzę „za bardzo”.
Do tego dochodzi lęk przed oswojeniem lisa. Mały Książę, przybądź ku pomocy!

Rozmowy z mamą przebiegają jeszcze gorzej.
Nie zdaję sobie sprawy z tego, co robię, uszczęśliwiam na siłę, pali się we mnie słomiany ogień, nie umiem spojrzeć z szerszej perspektywy, przeze mnie wszyscy będą skrępowani, jak tak bardzo chcę, to mam znaleźć kogoś samotnego z rodziny.

Bezradność.

Myślę o starannie polerowanym pustym talerzu przy wigilijnym stole i o profesjonalnym psychiatrze, który się „nie brudzi”.

Ciekawe, co by powiedział Chrystus, gdyby usiadł z nami i słuchał. Pozwalam sobie powiesić owo retoryczne pytanie, nieopatrznie kończąc dyskusję.
Dla mamy to cios poniżej pasa.
Powinnam się wstydzić.
Po’winnam.

Cisza gęstnieje.

Po pokoju skaczą trzy głupie małpki.
Zmęczone, ostatecznie lądują na telewizorze i ustawiają się w dobrze znanym szeregu.
Jedna chwyta się za usta, druga za oczy. Trzecia zasłania uszy.

Nie opowiadaj mi.

Wieczorny sms od pani psycholog:

"Aga, udało się! Olek może być codziennie."

Coś topnieje.
Rosnę.

Po świętach upiekę Olkowi na słomianym ogniu chleb i przywiozę do hospicjum.

Na razie wsiadam w auto i jadę.
Sobie.

.

Wielki tydzień

2010-04-05T18:54:00.021+02:00

...

Agata waży może z 35 kilo, chciałabym się mylić.

Piękne, sarnie oczy, ciepły głos, łagodny uśmiech. Ma najwyżej 40 lat, dwie dorastające córki, troskliwego męża i jest jedynaczką jak ja.
Niestety.
Nowotwór bezlitośnie świdruje kręgosłup - musi boleć jak cholera, bo morfina non stop.

Utrata apetytu jest nie do zniesienia dla mamy Agaty.
Każda nasza rozmowa zaczyna się od pytania:

-”Czy Agata zjadła coś przy pani?”

Jest różnie. Największy mój sukces to kilka widelców spaghetti i dwa łyki zupy. Na widok jedzenia Agata robi się bezradna i bezsilna. Podejrzewam, że je tylko dlatego, by zadowolić najbliższych, by udowodnić, że stara się z całych sił.
Mama przynosi rarytasy – twarożek z rzodkiewką, obrane pomarańcza, przeróżne jogurty, soki. Na to ma wpływ. Na tym może się skupić. Dzięki temu jak dotąd nie wariuje.

Pozwalam sobie przesunąć całą tę górę jedzenia na stolik numer 2, dla Agaty niewidoczny. Na pierwszym blacie ustawiam wazonik z tulipanami.
Może uda się ją nakarmić widokiem…?

Dobrze się przy niej siedzi. Nie mogę napatrzeć się na jej oczy. Są jak czyste leśne jeziora. Rzęsy niczym strzeliste łodygi; można się schować przed światem.

Agata jest krucha i cicha. Wiem, że lubi, gdy do niej mówię. Wciąż się uśmiecha, słucha uważnie. Najwięcej opowiadam jej o synku.
Bardzo się śmiała, gdy przypomniałam sobie historię sprzed paru dni.
Mój syn bardzo interesuje się znaczeniem słów, związków frazeologicznych i przysłów. Chyba ma to po mnie – od dziecka przyglądałam się słowom jak egzotycznym roślinom obchodząc je z każdej strony.
Wieczorem Bartek wchodzi do łazienki, w której czeka na niego kąpiel z pianą.
Zamyka oczy, wciąga powietrze i mówi:

-„O..., jak wonią zasiał...”

Agata radzi, bym zaczęła spisywać to wszystko; na razie jednak próbuję kodować gdzieś w sobie.
Do pisania nie starcza mi rąk, czasu…

---

Grażyna.
W hospicjum od kilku dni.

Odważnie patrzy mi w oczy, gdy mówi:

„Nie pogodziłam się z chorobą i nie pogodzę się nigdy.”

Rak jelita grubego, który rzuca się na wszystko wokół, stomia, dwie córki – 7 i 15 lat, mąż, który lubi zaglądać do kieliszka.
Milczę.

Na stoliku wielkanocna laurka. Starannie namalowany zając z czerwoną kokardą plus koszyk z pisankami. Chwalę zdolności małej Zosi, Grażyna idzie za mną.

Rozmowę o dzieciach szybko przykrywa kolejna fala troski. Grażyna bardzo się boi, by dzieci wieczorem nie zostawały same. Na noc przychodzi czasem babcia, czasem bratowa, czasem znajoma. Żadna nie robi tego chętnie – Grażyna więdnie z bezsilności. Ojciec dziewczynek nie pije często. Gdy jednak pije, wychodzi z domu i nigdy nie wiadomo kiedy wróci. Sytuacja dojrzewała do rozwodu – Grażyna była na tyle silna. Choroba podcięła skrzydła, doszedł strach o osierocone dzieci, tęsknota za jakimkolwiek opiekunem dla siebie. Trwają więc - „rodzina”.

Słucham. Nie próbuję podsuwać rozwiązań. Dobrze znany życiowy pat.

Rozmawiamy o AA. Mąż nie uważa się za alkoholika, wiadomo.

Grażyna cierpliwie tka niewielką intrygę. Gdy już będzie w domu, odwiedzi ją psycholog z hospicjum. Po krótkiej rozmowie Grażyna powie, że jest zmęczona, a wtedy psycholog porozmawia ot tak, spontanicznie, z mężem. Wszystko ustawione, trzeba tylko na tyle wydobrzeć, by wrócić do domu.

Twarda z niej kobieta. Pracuje w PCK, w sklepie, sprząta popołudniami w biurach i domach. Prawdziwszy byłby czas przeszły, ale nie chcę.
Gdyby nie choroba, dałaby sobie sama radę, wychowałaby dziewczynki, zapewniła szkoły i ciepły dom.

Głos jej się łamie:

-„Proszę pani, ja nic więcej nie chcę. Nie muszę być na ich ślubie, nie muszę doczekać wnuków. Chciałabym tylko doprowadzić dziewczynki do dorosłości.”

Z całych sił przyciskam język do podniebienia.
Przeczytałam, że wolontariuszom opowiadającym bajki w domach dziecka doradzała tę metodę pewna aktorka. Chodzi o to, by nie płakać.

Zadziałało.

Grażyna odbiera telefon od męża. Wystudiowana niezależność w głosie.
Parę krótkich konkretów plus: „nie mam teraz czasu, rozmawiam z panią, zadzwonię później”.

Po chwili słyszę:

-„Jestem trochę zmęczona, prześpię się. Wymęczyła mnie pani tą rozmową. Bardzo dziękuję za poświęcony czas.”

Moich słów było jak na lekarstwo.
Którego zresztą brak.

---

Jest wieczór, Wielki Czwartek, już mam wychodzić.

Atomek zwija mnie na korytarzu:

-„Dobrze, że jesteś, Aga, pomożesz mi. Właśnie przywieźli pana.”

Pan Edward wygląda jak łódka z kory. Niewielki leśny człowiek, zarośnięty niczym rasowy Ent.
Od progu wita mnie ufnym uśmiechem.

Rozbieramy go delikatnie, szykujemy do mycia.
Zapach nieciekawy; staram się ignorować i robić swoje.
Gumowe rękawiczki, miska z ciepłą wodą, podkłady, gaza.

Atomek mówi, że pan nie ma pęcherza moczowego. Widzę dwa woreczki – poznaję tylko stomię. Brzuch wzruszająco płaski, skóra napięta jak u dziecka, poniżej pępka dwa maleńkie otwory, z których wyrastają gumowe rurki. Jeden worek przylepiony po prawej stronie, drugi po lewej.
Bezsensowna symetria.
Odklejamy. Nie były zmieniane 3 tygodnie – brak słów. Krzyżujemy z Atomkiem spojrzenia nie przerywając pracy.
Idę po benzynę – trzeba wyczyścić ślady po gumie od plastrów.
Pan Edward mieszka sam, opiekowała się nim pielęgniarka środowiskowa, raz po raz wpadał lekarz.
Nikt nie mógł go umyć, zadbać o zęby, zmianę woreczków, pościeli?

Edward śmieje się w głos. Prawie wszędzie ma łaskotki. Zaczynam żartować, w to mu graj. Śmiech zaczarował całą niedolę.

Atomek zawsze wrzuci mi coś, czego się boję, albo czego nie potrafię.
Oczywiście nie wolno mi robić niczego z tego, co właśnie robię, ale to omijamy milczącym łukiem. Atomek jakoś mi ufa i jakoś mnie lubi – choć jego „komplementy” przyprawiają czasem o dreszcze.

-„Aga, odklej worek”.

No to odklejam, na miękkich zresztą nogach.
Za workiem idzie rurka; wyszła z ciała.
Zamarłam.
Atomek bez słowa wkłada ją z powrotem. Czuję się paskudnie.
Po chwili na ustach Atomka bezszelestne „kurwa mać” – oto rurka numer dwa ulatnia się tym razem spod jego palców.Teraz to ja, o dziwo, delikatnie umieszczam ją na miejscu. Coś jest nie tak – rurki powinny ciasno przylegać do ciała, powinny być przyszyte. Nikomu się nie chciało, z urzędu, dbać o Edzia – jest więc tak, jak jest.

Fala wdzięczności ze strony przyjaznego Enta, uśmiechnięte, błękitne oczy, zawadiackie błyski w źrenicach.

-”Szefie, można zapalić?”

Atomek odmawia. Trochę się dziwię. Edward chwilę się targuje, ale bez żalu. Najfajniejsza jest rozmowa.

-„Przepraszam, siostro, jestem trochę spragniony.”

Zawsze śmieję się w duchu z owej „siostry”.
Mówię, że żadna tam ze mnie siostra, że mam na imię Agnieszka.
Przechodzimy na „ty”.

Parzę herbatę, dolewam zimnej wody, by była w sam raz do picia.
Edzio wniebowzięty.

-„Mmmm, dobra, parzona, nie taka z tytki.”

Nie wyprowadzam go z błędu.

-„Jak tu pięknie, czysto i tylu miłych ludzi.”- wdzięczność.

Atomek kolejny raz mnie zaskakuje.
Mówi cicho:

-„Aga, wiesz co, ja go jednak wykąpię w wannie i potem od nowa wymienię mu te worki. Pościel przez to mycie w łóżku pachnie nieciekawie. Zmienisz?”

Jasne, że zmienię.
Wyręcza mnie siostra, która właśnie przyszła na nocny dyżur. Mocno ściskam rękę Edzia, uśmiecham się od ucha do ucha:

-„Do zobaczenia. Jutro, najdalej pojutrze będę, Edziu.”

Pełen wdzięczności, ciepły uśmiech, który dostaję w zamian, żarzy się we mnie całą drogę do domu.
Dodaje sił.

...
Wielka Sobota.

Przekraczam próg hospicjum i od razu ruszam do Edzia.
Nie mogłam przyjść wczoraj, żwawym więc krokiem próbuję nadrobić godziny nieobecności.

Przy Edziu pani Ewa, wolontariuszka.
Nad jego głową młoda lekarka stawia właśnie kropkę nad „i”.

Łódka opuszczona, Edward od niespełna minuty mieszka w leśnych przestworzach.
Zarost Enta znikł na zawsze – domyślam się, że za sprawą czarodziejskiej różdżki Atomka.

Chwytam go za ciepłą rękę, dotykam czoła i trwam w smutnym zdziwieniu.
Przecież jeszcze przedwczoraj wieczorem żartowaliśmy; Edzio był taki obecny. Podobno nazajutrz przestał mówić, reagować, leżał cicho z półotwartą buzią.

I stała się jasność.
Edward przyszedł tu umrzeć.

Domyślam się, że bał się odchodzenia w samotności. Bał się, że znajdą go dopiero po kilku dniach, bał się bezradnego bólu. W hospicjum poczuł się bezpieczny, zadbany, utulony do snu w czystej pościeli i skórze.
Mógł odejść godnie, wśród życzliwych.
Tak samo bliskich i jednocześnie obcych jak rodzina.

Uśmiecham się do pani Ewy. Tak bardzo się cieszę, że trzymała go za rękę, gdy odchodził. Obejrzałam tym samym siebie i Kazimierza z innego punktu widzenia. To równie dobry punkt.

Próbuję zamknąć Edziowi powieki, zasłonić mgłę źrenic.
Nie daję rady. Jest jak jest.

Dotykam łódki z kory. Przykrywam Edzia po samą szyję, w ten sposób próbując go utulić ostatni raz.

Po kilkunastu minutach przychodzą pielęgniarki i dobrze znane, czerwone worki. Nic tu po mnie.
Odszukuję panią Ewę i cały dzień jesteśmy razem.
Przechodzimy na „ty”.

Ewa jest w wieku mojej mamy, co po raz kolejny traci znaczenie.
Rodzina znów mi się powiększa.

.

Moralniak

2010-03-30T11:29:00.004+02:00

...

39-letni Sławek umiera. Spadek wagi, wyostrzone rysy, zmieniona skóra, bezsilne oczy.
Dopiero niedawno dowiedzieliśmy się, że ma 11-letnią córkę, której nie widział od dziesięciu lat. Mama z dziewczynką wyjechały do innego miasta.
Sławek po rozwodzie nie płacił alimentów, siedział nawet za to w więzieniu. Bolesny rozdział.

Chciałby ją teraz zobaczyć, poznać; od razu więc załącza mi się program „Misjonarz”.

Próbuję rozmawiać z hospicyjnym psychologiem.
Schody, schody, schody…

Nie wiadomo, gdzie mieszka córka Sławka, nie wiadomo, co wie o ojcu (równie dobrze jej matka mogła powiedzieć, że Sławek nie żyje), poza tym to rodzina jako pierwsza powinna włączyć się w ewentualne poszukiwania.
Babcia dziewczynki nie ma pojęcia, gdzie mieszka wnuczka. Choć wie o pragnieniu syna, na działanie nie ma ochoty/energii.

Kombinuję jakby tu szukać przez urzędy, internet.

Ostatecznie mój misjonarz pada na łopatki, gdy przyglądam się samemu Sławkowi. Nie ma już siły na nic, nie może mówić, nie mruga nawet powiekami. Za późno, za późno.

Głaszczę go po głowie, dotykam rąk, wypuszczam kilka słów.
Totalna bezradność.

Gdzie jest jego matka, brat?

Pan Jacek, sąsiad z łóżka obok, mówi, że mamy Sławka nie było cały tydzień. Przyszła dopiero dziś rano, zataczała się po korytarzu – kolejny alkoholowy ciąg. Zaczęła szarpać Sławka, krzyczeć:

-„Nie możesz mi tego zrobić, nie możesz umrzeć.”

Sławek, przerażony, próbował chować ręce pod kołdrę, a gdy pojawił się Atomek, nie spuszczał z niego spłoszonego wzroku.
To najprawdziwszy anioł stróż, całą noc spędził przy łóżku Sławka.
Na zmianę z panem Jackiem zwilżali mu usta, czuwali.

Sławek umarł wczesnym rankiem.
Atomek na moment wyszedł, pan Jacek przysnął.

-„Nie mogę sobie tego darować, że przespałem jego śmierć.”

Dotykam Jacka, uśmiecham się niepewnie:

-„Tak miało chyba być.”

Czuję ulgę na przemian z ogromnym wstydem.
Ulgę – bo Sławek nie cierpi. Mam wciąż w oczach jego ogromną odleżynę, z której wyzierały kości, widzę grymasy bólu (mimo końskich dawek morfiny) przy zmianie pozycji, opatrunku…

Wstyd - bo zabrakło rodziny.
Wstyd - bo wygrał alkohol.

Za niepłacenie alimentów jest więzienie.
Jaka jest kara za nieobecność, zaniechanie, niemoc, porzucenie?
Życie z tym, umieranie z tym?...

Matka pojawiła się dopiero zawiadomiona o śmierci syna. Atomek grzecznie spytał, czy może pomóc jej spakować rzeczy Sławka.

-„Niczego stąd nie chcę.” – odburknęła i wyszła.

Potworny smutek. Próbuję nie rzucać kamieni. Mącą tylko wodę.
Jednocześnie czuję ogromną wdzięczność dla Atomka, za to że tak dobrze jest na swoim miejscu. Mam się od kogo uczyć.

Atomek nigdy niczego nie musi – on chce.

Aż chce.

.

Bliscy nieznajomi

2010-03-24T10:57:00.017+01:00

...

Dotarłam na pogrzeb przed czasem.

Ciepły, słoneczny dzień; wczesne popołudnie leniwie się snuje. Pan na parkingu uśmiechnięty, pomocny, kwiaciarki nienachlane. Czuję na sobie zaciekawione spojrzenia sąsiadów Kazimierza („Czy z rodziny, od kogo?”).
Przycmentarny kościółek z dość nietypowym ołtarzem: drewniane bezrzęsne oko-gigant obramowane wielkim trójkątem. Bez źrenicy; trochę trudno o Obecność. Prostopadle do promienistego trójboku drewniany prostokąt trumny – geometria ostatniej drogi.

Trumna zamknięta – czuję lekkie ukłucie w sercu, bo przecież tak dobrze znam to ciało, przecież się go nie boję. Raz jeszcze chciałam dotknąć kamiennego czoła, wygładzić brwi. Patrzę więc inaczej; duchowy rentgen.

Widzę szczegóły: wenflon był na prawej ręce, ciut powyżej nadgarstka. Owinęliśmy przegub bandażem, gdy zbędny wenflon został usunięty. Wyraźne stają się brwi, wypukłość u nasady czaszki, kształt paznokci wieńczących spore dłonie, krótkie rzęsy. Na powrót widzę całą konstelację niedoskonałości: drobne zmarszczki, pieprzyki, znamiona, chwilami rozszerzone pory. Nauczyłam się ciała Kazimierza na pamięć.
Podejrzewam, że nawet synowie nie pamiętają tylu szczegółów – trudniej im przecież zatrzymać się na ciele, skoro patrzą na ojca.

Siadam w pewnej odległości starając się, by było mnie jak najmniej.

Najstarszy syn, wchodząc do kościoła, posyła mi piękny uśmiech.
A myślałam, że mnie nie widać. Potem podchodzi siostra żony Kazia:

-„Pani Agnieszko, bardzo proszę, niech pani zostanie po pogrzebie. Proszę się mnie trzymać. Ma pani auto?"

Skinienie.

-"O, to dobrze, pojedziemy razem."

Po kościele chodzi idealnie ogolony pan w białym, atłasowym szaliku i rozdaje wszystkim jakieś ulotki. Bacznie mu się przyglądam i już szykuję stanowczy protest. Niecierpliwie czekam, aż wreszcie do mnie dotrze; już-już chcę ruszać na bój w obronie żałobników. Dostaję jednak obrazek z panem Jezusem, któremu z serca wychodzą dwukolorowe linijki promieni. Na odwrocie modlitwa, imię i nazwisko zmarłego, data urodzin i śmierci. Pod spodem adres zakładu pogrzebowego, wszelkie namiary.
Sprytne.
Chowam obrazem do portfela i już wiem, że tam zostanie – pan w szaliku wygrał bitwę, co robić.

Msza start. Wstajemy, siadamy, klękamy, wstajemy....
Niektórzy dyskretnie rozglądają się na boki, by trzymać rytm wspólnoty; wiem, kto bywa w kościele tylko z okazji świąt i pogrzebów.

Ksiądz wygłasza całkiem ładne kazanie; poucza, by wciągnąć w siebie całe dobro, które było dziełem świętej pamięci Kazimierza. Dowiaduję się, że Kazinek kiedyś pracował przy budowie parafialnego ołtarza na Boże Ciało.
Próbuję to zobaczyć, uśmiecham się do tego, co widzę.

Ostatnie pożegnanie pulsuje miarowo – trumna wyjeżdża spokojnie z kościoła, tłum spokojnie ustawia się za nią, płyniemy w stronę otwartej ziemi według życiowej, przypadkowej kolejności.

Staję blisko grobu, opieram się o czyjąś kamienną płytę, skubię tulipany.
Nie rozumiem, dlaczego tyle łez ciśnie mi się przed powieki. Próbuję nie mrugać, nie rozkręcać. Kolejny raz przegrywam pojedynek. Chusteczki zostały w samochodzie, wycieram więc oczy w szalik, który mam na szyi.

Elżunia - niziutka, okrągła żona Kazimierza - stoi najbliżej, ściśle za nią Robert – pierworodny, który przytula ją całym ciałem, dbając o matkę jak o bezbronne pisklę.

Ksiądz kropi trumnę wodą i ziemią – wszystkiego jak na lekarstwo; parę kropel z podręcznego kropidła, które wygląda jak mikrofon, parę ziaren piasku.

To nic nie waży, wolę czuć ciężar.

Rozglądam się za ziemią, chcę wziąć jej pełną garść, pobrudzić ręce.
Wszystko wokół grobu wyściełane plastikową pseudo-trawą. Nie pojmuję całej tej ucieczki. Udajemy, że to nie grób, nie ciało, nie ziemia?

Rozczarowanie przychodzi jednak naprawdę wtedy, gdy zabrano mi możliwość rzucenia do grobu owej żywej garstki, która niczym „amen” łączy bliskich w misterium pożegnania, która pomaga się pogodzić.

Grób ze złożonym ciałem zostaje zamknięty (nie zasypany!) za sprawą jakiegoś koszmarnego wymysłu techniki. Pan w szaliku dyskretnie uruchamia mechanizm i teraz zielona pseudo trawa, niczym dach kabrioletu, brzęcząc miarowo, zamyka możliwość pożegnania/przeżegnania ziemią.

Cały ten nowoczesny szlam to - na szczęście - jedynie naskórek.
Góra wykopanej ziemi, ukryta gdzieś z boku, świeci żółtym piaskiem i chwała Bogu. Patrzę w tamtą stronę.

Panowie w białych rękawiczkach, o teatralnych wyrazach twarzy, sprawnie układają największe wieńce. Po chwili mamy kopczyk kwiatów; wszystko wygląda „jak trzeba”. Oczywiście grób zostanie zasypany potem, gdy pojedziemy na stypę. Chciałabym być przy tym wszystkim, ale płynę z moimi bliskimi-nieznajomymi; jest jak jest.

Zupełnie naturalnie przechodzę z synami Kazia na „ty” („Masz samochód, wiesz jak dojechać” – pyta Robert, gdy się tulimy do siebie na cmentarzu).

Restauracja nazywa się „Flirt”; lubię tego typu smaczki.

Zostaję posadzona przy stole głównym, blisko pani Eli, Roberta z żoną i dziećmi, Sebastiana, młodszego syna, który ma fajny tatuaż i długonogą blondynkę za żonę.

Obok mnie jakiś wujek, który bardzo poczuwa się do zabawiania pani wolontariuszki. Trochę męczące, ale daję się prowadzić. Rosołek, drugie danie, dolewamy sobie nawzajem soki, podajemy surówki.

Vis a vis mnie wnuk Kazia.
Bardzo polubiłam jego odważne spojrzenie i uśmiechnięte oczy. Podobny do swojej mamy.

Ma 21 lat, właśnie przerwał studia, by zarobić trochę kasy. Droczy się z wujkiem, że ich nie „rzucił”, wujek i tak wie swoje. Bawię się w negocjatora, by ostatecznie zmienić temat.

Opowiadam o Kaziu, próbuję się wymienić na historie. Wnuk opowiada o wycieczkach rowerowych z dziadkiem, o tym, jak Kazimierz pracował w zakładach papierniczych. Martwi mnie, że tak niewiele o nim wie – namawiam go na małe śledztwo i przesłuchanie babci. Uśmiecha się zaciekawiony, chyba da się wciągnąć.
Mądrzę się (co za natręctwo!), że pamięć jest ważna, że nas zakorzenia.
Uciekam jednak szybko od moralizatorstwa i wypytuję wnuczkę Kazia o to, co lubi. Niniejszym poznaję wielką fankę japońskiego rocka. Mała uczy się prywatnie japońskiego. Tata na nic jej nie pozwala, a ona chce tylko przekuć sobie wargę i język, a także pofarbować włosy na czarno. Jest przecież już w drugiej klasie gimnazjum.
Próbuję pohamować uśmiech, puszczam oko do jej starszego brata.

Dobrze mi z nimi.

Wolno wciągam sernik i szarlotkę, sączę kawę z mikro filiżanki, opowiadam jakiejś kuzynce o wolontariacie, ona o córce, która właśnie skończyła weterynarię.

Budzę się, gdy widzę, że pierwsze osoby opuszczają „Flirt”. To ja powinnam wyjść pierwsza. Ociągam się chwilę i powoli zbieram do wyjścia.

Podchodzę do Roberta i mówię, że miał fajnego tatę. Ściskamy się, kolejne podziękowania. Tulę żonę Kazia, daję jej w prezencie aniołka z gliny.

-„Będziemy w kontakcie” – mówi.

Na koniec, już w szatni, spotykam Sebastiana.
Oswajam swój strach i przytulam młodszego syna.
Pokazuję mu miejsce na jego głowie, które ma takie samo jak ojciec.

-„Jesteś bardzo podobny do taty, bardzo. Nawet ta wypukłość jest taka sama.” - Dotykam czubka jego ogolonej głowy.

Sebastian na chwilę mięknie, wyraźnie widzę jak wychodzi z roli gospodarza, który żegna przy wyjściu gości.

-„Tak…? Naprawdę…?” – nic innego nie potrafi powiedzieć.
Więcej mówi jego ciało, oczy.

Uśmiecham się i potakuję głową.

Po chwili wraca gospodarz:

-„Dziękujemy bardzo, raz jeszcze dziękujemy ci za wszystko”.

Oczy, tylko oczy zdradzają prawdę.

Sebastian świeci.
To światło tych, którzy tęsknią i kochają.

Wsiadam do auta.

Wieczorem przychodzę raz jeszcze na grób Kazia.
Błogosławiony spokój.
Żadnej sztucznej trawy; tylko kopczyk z ziemi, kwiaty i światło.

Prawdziwy płomień.

.

Bezsiłek

2010-03-23T10:51:00.006+01:00

...

Dziś o 14.00 pogrzeb Kazimierza.

Tulipany czekają w przedpokoju razem z moją czarną sukienką.
Żona Kazia upiera się, bym była na stypie. Będę.
Jest mi niewymownie smutno.

W piątek pogrzeb naszego przyszywanego dziadka Miecia, którego znałam i kochałam od 15-u lat.
Odszedł dzień po Kazinku, o tej samej, co on, godzinie.
Ostatnio więcej czasu spędzałam w hospicjum niż przy dziadku, czego nie mogę sobie darować. Na szczęście nasza ostatnia rozmowa – w szpitalu – była pełna spokoju i ciepła. Dziadek całą godzinę trzymał mnie za rękę i mówił, jaki jest ze mnie dumny.
Mam nadzieję, że kiedyś napiszę o nim więcej, dziś po ludzku nie mam sił.

Generalnie wegetacja – i za oknami, i pod skórą.

Wiosna zawsze niesie ze sobą zmęczenie; w tym roku - prócz tego, co zwykle - taszczy sporo smutku. Próbuję się nie poddawać. Ciało dość słabe i jak zwykle mało zdrowe (w dodatku po jakiś cholernych tabletkach, które biorę od 3-ch tygodni, wciąż mi się chce spać); stawiam więc na siłę ducha. Właściwie tego ducha wywołuję, zagrzewam: „rośnij duży, okrągłutki”.

Wczoraj odważyłam się zajrzeć do hospicjum - pierwszy raz po śmierci Kazia.

Smutek, miarowo drąży mnie smutek.

Rozmawiam z mężem Marysi (tej od glejaka - guza mózgu), którego nieustająco namawiam na odkładaną operację (…wyżyny perswazji), rozmawiam z panem Stasiem i Zbyszkiem w pokoju Kazimierza, ściskam czyjąś żonę, cierpliwie znoszę depresję Krystyny i swoją bezradność wobec Asi z niezagojoną od pół roku raną po amputacji piersi.

Oswajam się z myślą, że pan Zenon jednak nie wróci z żadnych lamp czy chemii, bo umarł kilka dni temu. Łudziłam się, że zniknął tylko na chwilę. Teraz już Wiem.

Odeszła też Maja, polonistka, która z szelmowskim uśmiechem powiedziała, że jak nie zacznę mówić do niej po imieniu to „da mi w pysk”.

Nie ma już 40-letniego Krzysztofa, któremu pomagałam kiedyś przed koncertem. Krzysiek osierocił 13-letnią córkę. Jego żona zmieniła wszystko – dzień po śmierci radykalnie przefarbowała włosy, wymieniła garderobę. Totalne wyparcie. Dobrze, że w hospicjum jest psycholog. Na misję ratunkową nie mam sił; pojemność ograniczona; chwilowo mówię „pas”.

Z pokoju Kazimierza ktoś powynosił kwiatki na taras.
Cały czas zastanawiam się, czy zabrać je do domu i czy będzie to kradzież. Dwie prymulki dogorywają, ale biały fiołek na razie trzyma się nieźle. Tylko wciąż ma za mało wody. uratuję/ukradnę go następnym razem.

Pan Jacek jak zwykle rozmowny.
Opowiada mi o ulubionych wielkanocnych potrawach, córce – żandarmie („tego nie możesz jeść, tamtego nie możesz...”), osiedlowej administracji, złożonych pitach, zapłaconych rachunkach, plastikowych oknach. Brakuje mi kawy. Walczę z ziewaniem, tłumaczę się niskim ciśnieniem, przepraszam.

-„Nie szkodzi, nie szkodzi” – Jacek zadowolony, że obok życzliwe ucho.

Na Dziennym wykład o XIX-wiecznej biżuterii patriotycznej. Pracownik muzeum narodowego nadaje z innej planety, raz po raz wyświetlając adekwatne slajdy.Tnę wełnę dla pani Krysi i próbuję nie zasnąć.

W końcu zwijam się godzinę wcześniej i napycham miętowymi czekoladkami.
Dużo tych słodyczy. Za dużo.Od wakacji kilka dodatkowych kilogramów na liczniku – niezawodny barometr spadku sił.

Ale nic to. „Nie takie rzeczy pokonaliśmy w Azji” – jak rozbrajająco wyśpiewuje Łukasz Rostkowski, zwany potocznie Lukiem.

Pora wyczyścić czarne buty.

Metoda małych kroków start.

.

Cud

2010-03-19T10:27:00.019+01:00

...

…I stał się cud.

Hospicy i Hosanna mają u wiosny chody; oto niezbity dowód: słońce w rozkwicie, na dworze plus 10, rozśpiewane ptaki, łagodny wietrzyk.

Generalnie jestem w hospicjum co drugi dzień. Coś się jednak stało. Poczułam, że chcę dziś, poza kolejnością.
Odstawiłam synka do babci i parę minut po 15-stej weszłam na oddział.

Po pierwsze Kazimierz, zawsze Kazimierz.

Atomek wita mnie na korytarzu:

-„Kaziu umiera, dobrze, że jesteś.”

Wchodzę.
Przy łóżku żona, siostra żony i jej córka.

Kazimierz oddycha z dużymi przerwami. Głębokie hausty na przemian z ciszą. Każdy oddech może być ostatni.
Zapalamy gromnicę. Długo trwa zanim udaje mi się ją przyczepić rozgrzanym woskiem i ustawić na stoliku.
Chwytam Kazimierza za lewą rękę. Za prawą, po czasie, chwyta go żona.
Pierwszy raz ją widzę – wiem, że jest bardzo chora. Ma założone ortopedyczne szelki. Dopiero od paru dni zaczęła móc przychodzić do męża.

Spotkali się,ulga.
Od stycznia Kazimierz jej nie widział. On - w hospicjum, ona w domu.
Jedno ciało położone w dwóch przestrzeniach. Teraz, na sam koniec, złączone.

Jestem wzruszona, pościel w słone kropki.

Mówię żonie, ile Kazinek dla mnie znaczy, jaki jest dobry, kochany.
Wszystko przyjmowane jest ciepło i serdecznie, czuję, że mogę z nimi zostać.
Po chwili pytam, czy chcą się pomodlić.

-„Bardzo.”

Nieporadnie zaczynamy różaniec. Rytm modlitwy uspokaja jak każda mantra.
Nasze głosy miarowo opływają Kazimierza.

„Módl się za nami wszystkimi teraz i w godzinę śmierci naszej. Amen”.

Trzy dziesiątki, trzy ostatnie oddechy.

Najdłużej nie umiera serce.
Bije jeszcze parę minut – wyraźnie widzę puls na szyi.

Żona wstrzymuje oddech, wzrokiem pyta czy to „już.”
Przecząco poruszam głową, pokazuję wzrokiem miejsce, które wciąż pulsuje.
Obie trzymamy go za ręce, głaszczemy.

–„Pomóżmy mu jeszcze trochę.” – mówię cicho.

Modlitwa, przerwana na chwilę, powraca.

Puls zanika - ziarenko gasnącej gwiazdy.
Skupiam wzrok na tym małym punkcie ciała, które zdradza tajemnicę.
Lekki skurcz twarzy, jedna łza, która spływa w moją stronę.
Dotykam.

Twarz Kazimierza jest spokojna. Śmierć przyszła cicho, obyło się bez walki.
Kazimierz odszedł jak rycerz – z twarzą w przedwiosennym słońcu, skupiony i uroczysty.

Godzina 15.30.

Pierwszy człowiek, który przy mnie umarł, to Kazimierz.
Wiem, po prostu wiem, że tak być miało.

Jeszcze wczoraj, trzymając go za rękę, pomyślałam:

-”Możesz przy mnie odejść, Kazimierzu. Chcę być wtedy przy tobie, dam radę.”

Żona wczoraj wieczorem powiedziała mu, że może umierać w spokoju, że jest dobrze i będzie dobrze.

-„Nie wiem, czy mnie posłuchał, czy to kompletny przypadek…” – zawiesza głos, patrząc wyczekująco w moją stronę.

W zamian mogę dać jej tylko opowieść o mojej córeczce, która zmarła 10-go dnia życia.
Trzymając ją ostatni raz za łapkę, powiedziałam:

-„Jeśli nie masz siły tu zostać, możesz odejść. Obiecuję, że dam sobie radę, że nie utonę.”

Tylko miłość daje tę siłę, tę pewność.
Maleńka zmarła po dwóch godzinach. Stan krytyczny trwał od trzech dni – mogła odejść w każdej chwili. Wybrała najwłaściwszy moment.

Żona Kazimierza objęła mnie i położyła głowę na piersi.
Pocałowałam ją w czoło.
Płakałyśmy obie.

Przyjechali synowie, zostawiłam ich samych. Męskie pożegnania są trudne, krótkie i szorstkie; nie potrzeba im miękkich, kobiecych oczu - wtedy pożegnania twardnieją jeszcze bardziej. Wolę dać szansę na czułość. Może po raz ostatni poczują się jak jego mali chłopcy...?

Atomek z troską chwyta mnie za ramię:

-„I jak, Aga?”

Kiwam głową na znak, że jest dobrze.

-„On ciebie wezwał, czekał na ciebie. Tak się dzieje, widziałem nie raz.”

Jadąc do hospicjum nie czułam żadnego wołania. Wiedziałam tylko, że bardzo chcę dziś tam być.

Atomek mówi, że Kazimierz to teraz mój orędownik w niebie.
Nie mam jego wiary, mam jednak na wiarę nadzieję.

Cały dzisiejszy ranek czuję spokój, tę bezgłośną, bezbarwną obecność, której już kiedyś doświadczyłam.

Tyle ciszy między nami, tyle troski, Kazimierzu.

Pokochałam cię jak kogoś najbliższego – trudno to wytłumaczyć.
Weszłam w to bez żadnych limitów, wiedząc, że potem będzie bolało.

Dziś, zamiast bólu, czuję ogromną wdzięczność.

Pamiętam, jak w zeszłym tygodniu trzymaliśmy się za rękę i oglądaliśmy kątem oka jakiś serial o księdzu.
Przyszła Irenka, pani, z którą kończyłam kurs:

-„O, widzę, że jest dziś pana ulubiona wolontariuszka. Mam rację?”

Spojrzałeś na mnie, potem na Irenkę i powoli powiedziałeś:

-”No może”.

Znam doskonale ten ton. Trochę filuterny, niby poważny.
Tym samym tonem mówiłeś, że największym stworem, jakiego upolowałeś, był komar.
Jestem beznadziejna, daję się nabrać.
Pamiętam, że wtedy zwątpiłam, czy naprawdę mnie lubisz.

Na łóżku obok zapłakany pan Stachu.
Pojawił się, gdy umarł Michał.
Śmierć Kazimierza to dla niego ogromne przeżycie. Jak tylko mogę, posyłam mu ciepłe spojrzenia. Cicho mówię, że Kazimierz umarł spokojnie i dobrze. Wiem, że Stachu nie powinien być teraz w pokoju; próbuje walczyć, a czyjaś śmierć odbiera siły.

Rodzina żegna się i kolejno odchodzi.
Proszę, by zawiadomili mnie o pogrzebie, zostawiam namiary.

Z mocą tuli mnie najstarszy syn. Chwilę trwamy. Taka bliskość to źródło siły.

Młodszy napięty i obcy – czuję, że nie chce kontaktu. Delikatnie klepię go tylko po plecach i cofam się za kotarę, by mógł się pożegnać bez świadków.

Zostaję sama z Kazimierzem.
Teraz, z włożonymi na powrót zębami (praca Atomka) i obwiązaną bandażem głową wygląda jak średniowieczny monarcha. Dostojne, szlachetne rysy, bijąca mądrość i spokój.

Dopiero teraz płaczę na całego. Palce umazane brunatnym tuszem.
Wcześniej nie mogłabym tak – to był czas żony, rodziny.

Prosiłam, by bliscy zabrali ze sobą kwiaty z parapetu, kazinkowy ogródek, który tak cieszył. Woleli zostawić. Obiecałam, że będę dbać.
Wśród nich jest wciąż prymulka, którą przyniosłam Kazinkowi z okazji imienin. Podeszłam do parapetu, zaczęłam oskubywać rośliny z suchych liści. Podlałam, wymyłam podstawki.

Przyszedł Atomek.

-„Chcesz być przy wszystkim?”

Skinienie.

Zdejmujemy pościel. Wkładamy do worków.

Delikatnie rozbieramy Kazimierza. Wyjmujemy cewnik i wenflon, bandażujemy rękę, zmieniamy pieluchę, oczyszczamy co trzeba.
Pierwszy raz widzę jego odleżynę na kości ogonowej.
Tracę pewność; czyżby oszukiwał mnie powtarzając cierpliwie, że nic go nie boli?

Atomek zajmuje się męskimi sprawami, ja przytrzymuję ciało.

Trudno opisać wzruszenie, dam sobie spokój.

Na krześle obok złożony w kwadrat worek.
I już wiem, że zaboli.
Czyste ciało pakujemy tak, jak zrobić to trzeba.
Na worku przygotowane trzy szerokie taśmy. Szczelnie zawijamy końce worka wzdłuż ciała, oklejamy. Nie płaczę. Wiem, że Kazimierz nie miałby za złe.
Całość przykrywamy białym płótnem.

Dopiero teraz przychodzi pielęgniarka (ta, za którą nie przepadam; pacjenci jej przeszkadzają).
Tym razem panna zadowolona – pracowaliśmy na jej konto.

I chwała Bogu.
Cieszę się, że to ja i Atomek mogliśmy wszystko spokojnie zrobić, z czułością.

Wreszcie ktoś posłuchał mojej prośby i wywiózł sąsiada z pokoju. Znacznie za późno. Od dwudziestu minut nie mogłam się doprosić.

Przyjeżdża specjalne łóżko, którym Kazimierz odpływa.

Zostaję sama w pustym pokoju.
Otwieram okno na oścież. Przyjemne, świeże powietrze wpada do pokoju, który cały skąpany jest w popołudniowym słońcu.
Opróżniam szafkę, szykuję piżamy do pralni, porządkuję pozostawione kosmetyki.
Dopieszczam kwiatki na parapecie, wlewam do doniczek wodę mineralną Kazimierza. Wyrzucam napoczęty sok i całą kolekcję słomek z szuflady. Gazety zostawiam na tarasie.
Krzątam się, to źródło spokoju.

Atomek przychodzi i odkaża antyodleżynowy materac.
Zakładamy nową pościel na nowe poduszki.

Łóżko czyste, gotowe na przyjęcie kolejnego pacjenta. Wolałabym, by ten pokój pozostał jakiś czas pusty, ale jeden pan od wczoraj mieszka na korytarzu. Nie będzie mu łatwo, ale co zrobić…?

Wraca pan Stachu, ściskam mu rękę.
Mówię, że mamy dziś trudny dzień, ale damy radę. Uśmiecha się do mnie.
Będę mieć na niego oko, ale nie dziś, nie jutro.
Na trzy dni postanawiam zniknąć.

Jest weekend, mam kilka dni z synkiem. Wezmę go na spacer, do teatru na "Brzydkie kaczątko", spędzimy fajny czas.

Pan Jacek (przyjaciel hospicjum) częstuje mnie zaproszeniem na rozmowę, nie mam już sił odmówić – wracam więc do domu po ósmej.

Synek czeka na mamę, nie może zasnąć.
Kładę się obok.
Pachnie pięknie, nadal jest taki maleńki i delikatny. Głaszczę jego niepokorne włosy, całuję ciepłe poliki, wciągam w siebie.

Myślę o małym Kaziku i jego mamie.
Pewnie kochała go tak samo, jak ja kocham Bartusia, tak samo tuliła do snu, tak samo całowała.

Czuję, że dzieje się coś niewymownie wielkiego.
Jestem świadkiem czegoś, czego nie potrafię dobrze ponazywać.

Na moich oczach odgrywa się misterium.
Ja i mój syn wypełniamy odwieczną scenę, która powtarzana była, jest i będzie przez wszystkie matki świata. Nie jestem pierwsza, nie jestem ostatnia, nie jestem szczególna.

Dawno już tak dobrze nie poczułam swojego miejsca w owej spiralnej przestrzeni.

Cierpliwie, z pełną pokory świadomością, wypełniam archetyp.

I stał się cud.

Na dziś.

Na wieki wieków.

A.

.

Wiosna wio

2010-03-17T09:31:00.011+01:00

...

Na oddziale pobytu dziennego ruch jak w ulu. Przygotowania do świąt.
Wpadłam tu na chwilę szukając koordynatorki wolontariatu. Nie mam czasu tu bywać, jakoś zawsze wybieram górę, tych bardziej bez wyjścia.

Pani Krysia trzyma w ręku stare dentystyczne szczypce. Przed nią kartka i pocięta wełna. Nabiera drobne pasemka i układa je cierpliwie na posmarowanej klejem kartce. Całkiem ciekawy pomysł – z gałgankowych resztek rodzi się wiosenny las. Można go nawet pokropić olejkiem sosnowym – i zacznie śpiewać. Muszę podpowiedzieć Krystynie, powinno się spodobać.

Przysiadam się z nadzieją, że może znów mnie ostrzela ze swojej czarnej kuli. Nic z tego, Krystyna wciąga mnie do pracy – tnę zatem zielonkawą wełnę, zbieram resztki z podłogi, podaję co trzeba. Nie zostanę dziś zabita kałaszem Krysi, nie ma tak dobrze. Praca pulchna est.

Dwie panie szyją baranka-giganta. Inne szykują dla niego kędzierzawe owłosienie. Tną na kawałki jasnobrązowy sznur i rozdzielają włókna. Tworzy się całkiem puszysta masa. Nie mogę się oprzeć i gmeram sobie w wielkiej misie z runem.

Rozumiem doskonale filmową Amelię – od dziecka zanurzałam dłonie w workach pełnych ziarna, które dziadek gromadził w spiżarni. Bawiłam się grochem, uwielbiałam nasiona i mąkę. Drobne przyjemności, o których zapominamy, gdy stajemy się poważni i bardzo, bardzo zajęci.
Niezmiennie zatem życzę sobie, za głosem Raz Dwa Trzy, by „starzeć się nie doroślejąc”.

Na parapecie wysiana pszenica nieśmiało próbuje kiełkować. Stół cały w wełnianych barankach. Jedna z pań szydełkuje żółte kurki, w które można poubierać jajka.Ciepło, kolorowo, świat się kręci.

Zmykam do góry.

Na łóżku Stiwiego leży nowy pan – 79-letni Jacek.

Nie dałabym mu więcej niż 65 lat.
Wygląda świetnie, jest pełen humoru i życia.
Wojskowy, który całe życie patrolował zielone zachodnie granice.
Zobaczyłam czarne noce i przyczajonych w krzakach chłopaków czekających na łamiących prawo. Widziałam nawet jednego, który przez przypadek się postrzelił. Jacek podłączony do radiostacji samodzielnie wyciągnął z łydki kulę. Widziałam, jak mdleje po wszystkim dopiero, gdy kolega został odtransportowany do szpitala.
Jacek raz nawet spił żołnierza bratniej armii.
Tak skutecznie, że ów wylądował w szpitalu z zatruciem alkoholowym.
Komunikat przełożonych był następujący:

-„Jak tamten przeżyje, pojedziesz do Niemiec z bukietem kwiatów i go przeprosisz. Jak ci wybaczy, zastanie cofnięty ci awans i jedziesz na wschód patrolować tamtejsze granice. Długie miesiące widzisz tylko las i kolegów. Jeśli facet zaś umrze – masz 10 lat do odsiadki.”

I tak Jacek przez parę ładnych lat biegał po dzikich wschodnich lasach i popijał z innymi bratankami. Ruskich upija się znaczne trudniej – żadnych zatruć nie zanotowano. Jacek dotrwał szczęśliwie do emerytury.

Do dziś jednak przed każdym wyjściem z domu szoruje buty – także pod spodem, między obcasem a podeszwą; to miejsce, które nie dotyka ziemi.

Używa również kalendarza wojskowego, by planować w nim cały tydzień.
Taki plan to dla Jacka źródło spokoju. Uwielbiam go za dystans do siebie; mówi o swoich dziwnostkach z przymrużeniem oka i szelmowskim uśmiechem.

Cztery lata temu pochował żonę, dwa lata temu odkrył, że nie jest sam.
Rak pojawił się w jelicie grubym, teraz przemieszcza się na żołądek i wątrobę. Tydzień temu wycięli Jackowi dwa guzy.
Jacek czuje się dobrze, ma apetyt.
Czwarty raz jest u nas, zna tu wszystkich. Mieszka w bloku obok.

Dostał niedawno dyplom „Przyjaciela hospicjum”. To między innymi dzięki jego staraniom hospicjum w ogóle powstało. Protesty mieszkańców skutecznie sparaliżowały prace. Jacek, jako osiedlowy działacz, sprowadził na spółdzielcze zebranie samego biskupa. Przy takim autorytecie protesty szybko zbladły. No bo jak tu wytłumaczyć, że komuś przeszkadzają spacerujący po ogrodzie chorzy, albo wygrzewający się na tarasie. Ponoć ludzie bali się karetek, ale karetki nie jeżdżą tu na sygnale. Ponoć bali się wywożenia zmarłych, ale takie rzeczy mają miejsce w ciszy. Ponoć bali się, że obok jest szkoła; może pacjenci, niczym zombie, mieliby biegać po boisku krzycząc „zjem cię, zjem cię”...?
Oto obraz przeciętnego Polaka. Lepiej mu wysłać sms za 2 zł plus vacik na poszkodowanych z Haiti niż wesprzeć mądrą inicjatywę (za) blisko domu.

Jacek opowiedział mi o niezwykłym hospicjum, które widział w Niemczech.
Zastanowiło go, że było umiejscowione w starej kamiennicy.
Wrodzona ciekawość nakazała wejść – Jacek jest posłuszny, wykonał rozkaz.

Hospicjum zajmowało jedno piętro; było to po prostu 6-pokojowe mieszkanie. Domowo, ciepło. Powyżej mieszkały całe rodziny, pełne życia i zdrowia.Żadnych protestów, czarnych projekcji, żadnego ale.
Najbardziej poruszyła mnie opowieść o tym, jak te dwa światy przenikają się ze sobą.

-„Wie pani, widziałem dzieci wracające ze szkoły, które zamiast do siebie, wpierw przychodziły do hospicjum. Pewien emerytowany matematyk odrabiał z jednym chłopcem lekcje, inny chory grał w szachy z jakimś nastolatkiem, który mieszka niedaleko. Podobno, gdy przychodzi czas świąt, wszyscy spędzają je razem – sąsiedzi i pacjenci. Tak to jakoś się naturalnie układa. Ten dom to jedna wielka rodzina. Chorym nie amputuje się życia – czują się potrzebni, chcą walczyć. Każdy zyskuje.”

-„Chciałabym, by kiedyś powstał taki dom u nas” – mówię.

-„Pani Agnieszko, jesteśmy w Polsce… W Polsce.” – ostatnie słowo pan Jacek podkreśla ze smutkiem.

Polskość jak wyrzut sumienia, wstydliwa choroba. Wolę wierzyć, że przyjdzie czas, w którym takie rzeczy staną się możliwe i tu.
Wystarczy człowiek, który działa. Chętnie mu pomogę. Kto chętny?
Mogę żyć w takim domu, generalnie odpadły by dojazdy.

Wołają mnie na dół.

-„Pani Agnieszko, może pani wymyśli imię dla naszego baranka?”

Ponoć ogłoszono konkurs. Zwycięzca otrzyma nagrodę wykonaną przez pacjentów z Dziennego. Oczywiście daję się wciągnąć. Wymyślam na prędce dwie propozycje. Dla barana „Hospicy”, a dla owieczki „Hosanna”.

Wpisuję imiona na kartce i wrzucam do skrzyneczki. Zwycięzca zostanie wyłoniony przez komisję. Idę o zakład, że przewodniczącą będzie pani Krysia, która zabierze ze sobą strzelającą niewidzialnymi nabojami kulę. Przecież, jak mawiał Kargul, „sprawiedliwość musi być po naszej stronie”.
Nie śmiałam wpisywać „Allelujka”, choć chwilę chodziło mi po głowie to imię. „Hospicy” znacznie dostojniejszy, niemal stoi obok „Horacego”. Obaczym.

Wracam do góry.

Na parapetach mnóstwo kwiatów. To taki miły pomysł na prezent dla chorego. Okna kwitną żonkilami, tulipanami i prymulkami. Dbam o nie wszystkie, gdy pacjenci drzemią. Cierpliwie obrywam uschnięte liście, podlewam. Taka przyschnięta roślina może smucać, a przecież primo non nocere. Ostatnio rozpędziłam się tak, że powymieniałam wodę we wszystkich wazonach. Nikt nie protestował.
Czasem tylko tak można przy kimś być.

Zbiorowo zaklinamy wiosnę. Ostatnio to temat przewodni.

Przyjdź, szanowna!

Otworzymy okna na oścież, taras zewnętrzny wypełnią rozmowy; na razie królują na nim płowe niedopałki.
Koniec, koniec z tym.

Chętni pacjenci wyjdą lub wyjadą na ogródek.
Ci na łóżkach, jeżeli tylko zechcą, zostaną zainstalowani na tarasie.
Kocyk, słoneczko, ptaki, życzliwe ucho obok.

Czekamy, czekamy.
W wielu przypadkach na wiosnę ostatnią - o smaku i zapachu, który „niczego nie przypomina, niczego nie płoszy”.

Zależy mi w tym roku, jak nigdy, by wiosna odpuściła sobie dostojne kroczenie – proponuję raczej truchcik; idealny byłby pęd - choćby owczy. I tak wróciliśmy do Hospicego i Hosanny.

Beczcie zatem w niebogłosy, kochane pluszaki – czasem zdarza się cud!

.

Puste łóżka

2010-03-16T10:33:00.020+01:00

...

Sławek szklarniowy pojechał na przeszczep skóry. Wreszcie.
Sprawa z powodu zapalenia żył opóźniła się o tydzień. Sławek zgasł na te dni, nie wierząc już w jakiekolwiek pomyślne rozwiązanie. Dużo czasu spędzałam przy jego łóżku. Na szczęście antybiotyk zadziałał, opuchlizna zeszła, wyniki się poprawiły.
Ulga dla wszystkich.

Przed operacją podano mu dwie porcje krwi. Obserwowałam, jak zmienia się kolor jego twarzy; usta zrobiły się czerwone, policzki się zarumieniły, oczy lśniły. Śmialiśmy się razem, że Sławek wygląda jak panna na wydaniu w okresie szczytowej płodności.

Swoją drogą taka wymiana krwi to wielka tajemnica. Bezbronność i ufność biorcy plus radość dawania tego, który może.

Walczyłam długo, by być dawcą. Niestety. Czuję ciężar niespłaconego długu – moje dzieci dostały sporo krwi, szczególnie synek. Chętnie poznałabym osoby, których komórki wspomogły ich ciałka, cierpliwie próbowały budować wątłą siłę. Dałabym im w zamian opowieść o tych dzieciach, uśmiech i domowe ciasto.
Próbuję inaczej spłacać światu ów dług i jeszcze kilka innych, choć otwarcie żył dla innych nadal wydaje mi się sposobem najprostszym.

W sobotę Sławek skończył 46 lat. Niespodziewanie.
Odśpiewałam mu nieśmiałe „sto lat” i pobiegłam do maszyny ze słodyczami kupując wszystko to, co Sławek lubi. W zamian dostałam cukierka z plastikowej siatki. Wróciły czasy podstawówki, gdy z papierową torbą i z cieżko zdobytą przez mamę zawartością biegałam między ławkami częstując z okazji urodzin.

Na drugi dzień przyniosłam Sławkowi właściwy prezent.

Pamiętam, jak marzył o wyjeździe do Chorwacji. Plan był następujący: dwunastu facetów, ojcowie i synowie (Sławek bierze swoich dwóch), ruszają na typowo męską wyprawę. Mapy, wynajęcie jachtu, podział finansów – wszystko od roku pozapinane. Rak się nie dał zapiać.

-„Skoro ty w tym roku nie możesz do Chorwacji, zatem Chorwacja do ciebie” – mówię wręczając zawiniątko.

Potem szybko uciekam z sali, bo mi głupio.
Wybrałam białe kamienie z dziurkami, rogate muszle, które przywiozłam z Dalmacji. Najpiękniejsze.

-„Poryczałem się jak dziecko” – słyszę na koniec dnia.

Poryczeć się jak dziecko jest dobrze.
Na zdrowie.

Zaraz po wyjeździe Sławka zmarł jego sąsiad, 80-letni pan Stasiu.
Ten, który wołał „mamuśka”, czekając na żonę. Dobra, spokojna śmierć, bez bólu i zaskoczenia. W ostatnich dniach często był przy nim syn. Chyba z tydzień trwało zanim nieśmiało włączył się do rozmowy, potem gadaliśmy jak najęci i czas wrócił do swojego naturalnego rytmu.

Teraz trzy żółte prymule na parapecie to jedyny ślad obecności.
Stoję pośrodku, chwila przerwy. Idealnie czysta pościel, zapach umytej podłogi.
Nic tu po mnie.

---

Kolejny pusty pokój.

Łóżko Stiwiego zasłane idealnie, śladów brak, smutny porządek rzeczy.
Przy drewnianej, bocznej listwie nadal te same święte obrazki. Grażyna nie zabrała ich ze sobą. Zniknęło tylko zdjęcie ślubne.

Sławek numer 2 pojechał na badania. Wytną mu fragmenty węzłów chłonnych.
Jedna z pielęgniarek mówi mi, że na szczęście dziś go jeszcze nie przywiozą. Nie wiem, o jakie „szczęście” chodzi.

-„ No bo w nocy ze Sławkiem to jest masakra. Przecież on w ogóle nie śpi. Wciąż dzwoni, a jak przychodzę to trzyma dzwonek i przysypia. Nie wiadomo o co temu człowiekowi chodzi. Pospać się nie da!”

Czuję, jak rośnie we mnie złość.
Ta osoba nie powinna pracować w hospicjum. Iluzja idealnych pracowników prysnęła już jakiś czas temu, jednak wciąż nie mogę się pogodzić z ludzką bezdusznością. Próbuję nieudolnie tłumaczyć, że Sławek cierpi. Opowiadam o odleżynie, kościach, zamartwicy, cholernym bólu.

-„Proszę pani, to jeszcze nic. Ludzie mają gorsze rzeczy.”

Nie dyskutuję. Mają gorsze, prawda.
Choćby ślepe serce.

---

Kolejne puste łóżko.

Nie ma też pana Zenka. Nie wiem, co się stało. Nie pytam pielęgniarek; na razie wolę myśleć, że może jest na jakiś badaniach, lampach, chemii, jest na czymkolwiek. Mam nadzieję, że wróci.
Bo przecież może wrócić, skoro nic nie wiem na pewno.

Pamiętam pierwsze spotkanie.

Późny wieczór, właściwie wychodzę już z hospicjum. Na korytarzu zaczepia mnie mężczyzna, na oko w moim wieku:

-„Przepraszam panią, czy mogę u ojca zapalić światło?”

-„No pewnie” – lekko zdziwiona uśmiecham się i wchodzę do pokoju.

Pan Zenon (nie więcej niż 58 lat) jest tu zaledwie od godziny. Karetka przywiozła go ze szpitala. Kule potu pokrywają twarz i szyję.
Ciężki, wydrapywany z płuc oddech. Obok synowa i 8-letni wnuk. Zapalam światło i witam się ze wszystkimi.

Co za serdeczny uśmiech i wdzięczność w oczach – dziś zapłata z góry.
W myślach podpisuję nowy kontrakt – Zenon już jest „mój”. Chwyta mnie za rękę jak przyjaciela. Drugą wycieram jego spocone czoło gadając jak najęta. Tłumaczę, że hospicjum to nie szpital. Skoro trafił tutaj ich tata, mają się czuć jak u siebie. Cieszymy się z każdych odwiedzin, udostępniamy łóżka polowe, jeśli ktoś zechce zostać na noc.

-„Proszę się nie krępować, wzywać pielęgniarki czy wolontariuszy zawsze, kiedy będzie taka potrzeba. Tu nikt nie zrobi krzywej miny. Pacjent i jego rodzina jest na pierwszym miejscu.” – mówię próbując zapomnieć o owej pielęgniarce, z którą postanowiłam nie zamienić już nigdy słowa.

Rozmawiam z 8-latkiem. Rozumiem ciężar szkoły; chwilę marudzimy na nią oboje. Do tego przygotowania do Pierwszej Komunii, ciężko, ciężko.
Po kilku dniach mamy pełną sztamę. Za złoty pięćdziesiąt ostatecznie zyskuję dozgonnego fana. Mały chętnie zajada batony ze słodkiej maszyny i ogląda telewizję w naszej tarasowej „palmiarni”. Nie ma potrzeby by wciąż stał przy dziadku.
Codziennie odrabia w hospicjum lekcje. Uszykowaliśmy mu stolik przy ścianie, krzesło i mały pracuje pod czujnym okiem dziadka. Tata Mateusza chętnie ze mną rozmawia, sam Zenon dużo śpi.
Czuję się jak prawdziwy przyjaciel Domu.

Znów przekonuję się, że dom to nie miejsce.

Serce kolejnego domu pulsuje na moich oczach.

Właściwie czy - wobec tego - puste łóżko ma aż tak wielkie znaczenie?

.

Stiwi

2010-03-12T11:23:00.006+01:00

...

Stefan był od początku, od mojego pierwszego razu na oddziale.
Szur kapci na korytarzu, niebieski żoniny szlafrok, rozbrajający uśmiech w oczach. Stef robił kilometry po hospicjum, kolejno rozgrzewał fotele na tarasie.

Pierwsza nasza rozmowa odbyła się właśnie na miękkich fotelach, pomiędzy dwoma oddziałami, w zawieszeniu pomiędzy piętrami.
Właściwie pośrodku hospicyjnego krzyża.

-„ Witam, jak się pan czuje?”

-„Jutro wychodzę do domu, no bo po co mam tu siedzieć?
Wie pani, ja tu po prostu zajmuję miejsce. Ludzie potrzebują opieki, a ja i tak wracam do pracy. Mam kilka dachów do wykończenia, tylko zrobi się cieplej. Najdalej w kwietniu ruszam do roboty.”

Uśmiecham się lekko. Pytam o zdanie lekarza.

-„No właśnie to on mi dziś powiedział, że jutro do domu.”

Cieszymy się oboje, rozmawiamy o pogodzie i wiosennych planach.

Doktor przemyka pomiędzy oddziałami z prędkością światła.
Nagle stop:

„Panie Stefanie, jutro jeszcze nie. Mam jeden pomysł na pana.” – I już go nie widać.

Stefana zresztą nie widać również. Twarz robi się szara, uśmiech znika, nagle plany zamieniają się w rozmyte marzenia, wyostrza się tylko tracheotomijna rurka. Co robić…?

-„Wie pan, jak doktor każe zostać to lepiej zostać. Kilka dni w tę, czy w tamtą nie robi różnicy, a może w tym czasie lekarz coś ciekawego wymyśli i pomoże.” – gadam trzy po trzy, żeby wypełnić zrezygnowaną ciszę.

Stefan potakuje: „No jak doktór tak mówi…”
Smutny uśmiech, muszę iść dalej.

-„Dziś jeszcze jestem ze cztery godziny, do zobaczenia!”
Uścisk dłoni.

Na drugi dzień Stefan dopada mnie na korytarzu:

-”Czy pani może pójść ze mną na chwilę do żony?”

-”Jasne, jasne.” – lekkie zdziwienie.

Wchodzimy do pokoju, który Stefan dzieli ze Sławkiem numer 2, tym od rozległej odleżyny.

Żona napięta.

-„Proszę, niech pani powie żonie to, co wczoraj powiedział lekarz.”

Popłoch. Relacjonuję dokładnie przebieg wczorajszej rozmowy. Opowiadam o tym, jak przerwał nam doktor mówiąc, że ma jeszcze jeden pomysł na pana.
Nie wiem, czy dobrze robię, może Stefan chciałby bym coś ubarwiła, dodała, ale nie mam pojęcia co i w którą stronę.

„No widzisz?” – Stefan zadowolony.

Kłaniam się grzecznie i zostawiam ich samych.

Chyba właśnie od tamtego dnia, za każdym razem, gdy widzimy się na korytarzu, Stefan całuje mnie w rękę. Jedyny pacjent, który tak mnie wita. Nie bronię się; przyjmuję okruszek szacunku.
Bardzo lubię ten codzienny pocałunek.

Kiedy pewnego wieczoru rozmawiałam ze Sławkiem, kątem oka zobaczyłam, że Stefan ogląda jakieś zdjęcia.

-„A co tam pan ma, panie Stefanie?” – pytam znad sławkowej głowy.

Stefan uśmiecha się tajemniczo i bez słowa, unosząc lekko brwi, zaprasza do siebie.

Zdjęcia ślubne.

Żona w rozkwicie, Stefan dumny i doniosły, kwiaty, rodzina, przyjaciele.
Od tamtego czasu minęły dwa lata i trzy miesiące.

-„To moja teściowa, złoty człowiek; zmarła w zeszłym roku. Cudowna kobieta.”

Podziwiam posturę Stefana, mówię, że niezły z niego przystojniak.
Stefan skromnie spuszcza oczy; próbuje ukryć, jak bardzo mu miło.

-"Wie pani, 27 lat na nią czekałem. To była szkoła cierpliwości.
No i w końcu się udało, wzięliśmy ślub."
Romantyczna historia.

Znajduję zdjęcie-perełkę. Piękny pocałunek nowożeńców, który wypełnia całą przestrzeń fotografii.

Przy łóżku Stefana kolekcja zatkniętych za drewnianą deskę świętych obrazków. Zapewne prezenty od księdza oraz krewnych i znajomych Królika.

-„Wie pan co? To zdjęcie trzeba koniecznie wyciągnąć z szuflady. Wetkniemy je obok tych obrazków. W końcu małżeństwo - rzecz święta, no i o niebo większe źródło nadziei niż zastępy przyłóżkowych Błogosławionych. Myślę, że żona się ucieszy na taki romantyczny pomysł. Co pan na to?”

-„No dobra.” – wkładamy fotografię.

Mija kilka dni. Nie słychać szurania.
Ktoś złośliwie wyciągnął wtyczkę.

Stefan, nieprzytomny, leży podłączony do tlenu i żony.

Grażyna poleguje twarzą na kołdrze, cały czas trzymając męża za rękę.
Długo rozmawiamy.

Głaszczę Stefana po włosach.

-”Nigdy nie lubił chodzić do lekarzy. Jak wyczuł, że ma zgrubienie na szyi, zwalił te powiększone węzły chłonne na przeziębienie. Znalazł w szufladzie stary szalik i obwiązywał się nim w ramach terapii. Raz nawet udało mi się go namówić na lekarza rodzinnego. Wyszliśmy z domu, 15-minutowa rundka w stronę przychodni. Stefan rozmyślił się pod drzwiami gabinetu. „Nie mam teraz ochoty. Wolę iść na spacer.” – uległam.”

-„...Stiwi to twardy facet. Jak mu beton poorał nogi, przez 3 tygodnie o niczym mi nie powiedział. Dopiero przypadkowo w szpitalu zobaczyłam rany. Wciąż wychodził na własne żądanie, z każdego szpitala. Nie wiem, czy pani wie, ale my dopiero wczoraj tu wróciliśmy. Stiwi uparł się trzy dni temu, że pojedzie do domu. Ale wyłączyli nam prąd. Wie pani, my mieszkamy na ogródkach działkowych i tam czasem nie ma cieplej wody, albo prądu. Jak mu mówiłam, nie wierzył. Musiał sam zobaczyć, no i jak zwykle dopiął swego. Zemdlał mi i wezwałam ludzi z hospicjum. Dobudziliśmy go. Stiwi nie protestował, powrót tu to była jego decyzja.”

Mówię, że widziałam ich ślubne zdjęcia.
Opowiadam, jakim szacunkiem darzył matkę Grażyny.

-„Widzisz, gdyby Stiwi pociągnął mnie wcześniej, rozwiodłabym się raz dwa. Ale on czekał, nie robił żadnych gwałtownych ruchów. Tyle lat czekaliśmy na siebie.”

Nie pytam o szczegóły.

Grażyna opowiada o tym, jak Stiwi pozwalał jej synowi na wszystko:

-„Wciąż go rozpieszczał, pozwalał mu zjeżdżać z bardzo stromej góry na rowerze, myślałam, że umrę ze strachu. A Stiwi zawsze: „Poradzi sobie, daj spokój, niech zjedzie”. No i zjeżdżał.”

Obok pana Stefana widzę rozkładane łóżko polowe.

-„Śpi pani tutaj?”

-„No jasne. Już drugą noc. Po co mam sama w domu siedzieć i czekać na telefon. Tu mi dobrze.”

Jestem wzruszona.
Pytam, czy zrobić jakieś zakupy, przywieźć dres.

-„Mam wszystko, naprawdę. Mam wszystko.”

Brak mi słów.
Pozostaje dotyk i uśmiech.
Będzie dobrze.
Już jest.

...
Stefan umiera nazajutrz rano.
Cicho i spokojnie.
Pewny swego.

Oswoił żonę ze wszystkim.
Do teraz nie wiem, kto kogo prowadził za rękę.

Zapadam w ciszę na resztę dnia.
Znacznie lepsza jest od barokowej egzaltacji słów.

.

Dzień kobiet

2010-03-10T13:48:00.006+01:00

...

Bogusia od tygodnia mieszka w innym hospicjum.
O ile nadal jest.

Leżała tak cicho, bezkolizyjnie, że przeniesiono ją do „lżejszej”, podmiejskiej placówki, tym samym zwalniając miejsce dla kogoś, nad kim bardziej „trzeba popracować”. Generalnie tu jest front. Bogumiła wylądowała na tyłach.
Smutno mi, lubiłam jej usychający czas, spokój, aksamitną poszewkę policzka, rozmyty błękit szeroko otwartych oczu, wianuszek siwych włosów.
Bogu miła…

Sąsiadka Bogusi, pani Lidka, kilka dni temu zmarła.

Skupiałam się bardziej na Bogusi, ukradkiem tylko doglądając spokoju Lidii.

Pamiętam, jak zmagała się z kołdrą; wydawało mi się, że próbuje się odkryć. Podciągała ją ku górze odsłaniając gołe nogi; wciąż coś było nie tak. Pomogłam.
Lidia zaczęła płakać: „źle zrobiłaś, niedobrze zrobiłaś, dlaczego mi to zrobiłaś, ja nie chcę…, nie chcę…, zostaw mnie…, idź sobie…”

Zobaczyłam później, że Lidka formuje z kołdry coś na kształt dziecięcego becika i tuli go do prawego ramienia.
Nie mam pewności, filtruję to przecież przez siebie.

Więcej nie odważyłam się pomagać, trudno mi było ją znaleźć, zrozumieć gdzie jest i czego szuka. Atomek znacznie lepiej radził sobie z byciem przy pani Lidii. Bardzo go kochała, oddałam pole.
Nie czuję klęski – jak zwykle raczej: smutny spokój.

Pokój Bogusi i Lidki stał się teraz pokojem Basi i Marii.

Basia radosna, za kilka dni wychodzi do domu. Meldunek na korytarzu wcale jej nie wadził. Przeszczep skóry się udał, dziś nawet jeździła dwie godziny wózkiem.

Umyłam jej włosy na zlewem. Pierwsza pacjentka, której myłam włosy. Miłe, babskie chwile.
Basia wymogła na mnie wspólne zdjęcie.
Widzę, że cały czas jest po wrażeniem kolekcji pocztówek, jaką dałam jej w prezencie, i nie wiem, co zrobić z tą wdzięcznością.
Nie bardzo sobie radzę, bo brak mi poczucia, że włożyłam w coś dużo pracy.

-„Byłaś tam?” – dopytuje.

-„Tak.”

-„I tu też byłaś?” - oglądamy kartki kolejny raz.

-„Zwiedziałaś kawał świata, dziewczyno.” – z uznaniem mówi Basia.

Nigdy tak nie pomyślałam o sobie. Z punktu widzenia kogoś, kto od 18-u lat siedzi na wózku, jestem prawdziwą globtroterką.

Zatrzymują ją Bielice. Pełen zachwyt.
Ciekawe, bardzo ciekawe.
Akurat Bielice.

Myślę o panu Michale.

Jestem jednak z Basią tylko naskórkowo; wiem, że obok przy Marii stoi bezradny mąż. Bardzo chcę zacząć rozmowę.

Bez słowa dotykam łysej głowy Marii. Duża blizna, guz mózgu. Od kilku dni Maria w ogóle się nie budzi. Gładzę ją po policzku. Mówię do męża, że taka obecność to tajemnica. Dziękuję mu za to, że tak często jest przy żonie.

-„Gdy przyjeżdża pan tutaj, dotyka żony, mówi do niej, przychodzi do niej jej własny dom. Pan jest domem” - ale się mądrzę.

Mąż zaczyna płakać; to dobre łzy.
Lody przełamane, zaczynamy rozmawiać.

Niedługo minie 40 lat od ich ślubu. Córka, dwie wnuczki, jedna maleńka, ma półtora roku. Oglądam zdjęcia. Śliczne dziewczyny. Latem jeszcze wszystko było w porządku. Mąż Marii odkrywa przede mną swój lęk:

-„Ona na mnie czasem tak spojrzy… jakby z nienawiścią, niechęcią…” – głos mu się łamie.

Próbuję wyjechać z tej ślepej uliczki.

-„Wie pan,w takich chwilach staram się wejść w sytuację chorego. Widzę bezsilność, czasem złość, rozgoryczenie, niemoc. Coś takiego pokazać można tylko komuś najbliższemu z nadzieją, że to zniesie, że zobaczy mnie poza tą goryczą, bo pamięta mnie z czasów przed tą paskudną wojną i klęską, którą bezradnie muszę ponosić na każdym kroku.”

-„Ma pani rację, to chyba nie była nienawiść, złego słowa użyłem. To była po prostu niemoc. Bardzo pani dziękuję”.

Zakwitam. Czuję, jak rosną mi skrzydła.

Spędzamy razem jeszcze trochę czasu. Mąż wzruszająco troskliwy. Obserwuję, jak z namaszczeniem napełnia kaszką dużą strzykawkę i powoli wstrzykuje zawartość do sondy. Pielęgniarki są tu zupełnie zbędne. Gdyby nie praca, na pewno zabrałby żonę do domu.
Proponuję herbatę.

---

Wchodzę do Krystyny i Genowefy. Trochę niepewnie, bo tu zawsze grząski grunt. Jednak w samą porę – Krysia zalana łzami, pościel w mokrych chusteczkach i papierkach po cukierkach.

-„Pani Krysiu, co się stało…?

-„Jak dobrze, że pani przyszła, te raki tak bolą, już nie mam sił na nic, najlepiej żebym umarła…” – szloch.

Patrzę – jest pompa, a w niej miarowo dawkowana morfina. Nie powinno boleć. Ale boli, wierzę, widzę, przyjmuję.

Obiecuję Krysi, że poproszę o bonus. Wychodzę do pielęgniarek. Nie bardzo mają czas, ale Krysia na pewno dostanie dodatkowy zastrzyk. Hospicjum nie szczędzi się na lekach, nie targuje się z pacjentami. Jedynym hamulcem jest sytuacja, gdy kolejna dawka może sprowadzić szybszą śmierć. Hospicjum nie przyspiesza ani uporczywie nie spowalnia procesu umierania.
Duży szacunek.

Wracam do Krystyny.
Rozmawiamy.

Genowefa się wcina:

-„A do mnie pani nie przyjdzie, ja już się nie liczę?”

Szybko robię z niej wspólniczkę:

-„Pani Geniu, oczywiście, że przyjdę, jakże mogłabym nie, tylko udobrucham panią Krysię; ona, biedna, tak płacze... Pozwoli pani?”

Genowefa ze swym nie do podrobienia dystyngowanym wyrazem twarzy wyraża uroczystą zgodę.

Krystyna zadaje dużo pytań. O sens cierpienia, walki z chorobą, sens życia. O Boga też pyta, o wielki wybuch, skąd się to wzięło. Opowiada jak cały ranek patrzyła na wiszącą nad nią lampę i wymyślała różne teorie.

Mówię o Szymborskiej, o wierszu, w którym napisała: „moje znaki szczególne to zachwyt i rozpacz”.
Rozmawiamy o równowadze.
Nieudolnie próbuję tłumaczyć świat, sama nie mając pewności co do rzeczy.
Krysi podoba się cytat z Szymborskiej, długo go rozważa, przymierza do siebie.

-„Tak, tak, ma pani rację, niezmiernie ciekawe, muszę zapamiętać.”

Łzy obeschły, posprzątałam słodkie papierki i kulki z mokrych chustek.

Widzę, że ból przeszedł. Odczuwanie bólu jest takie względne. Sporo zależy od bariery, jaką mu postawimy sami, od naszego przekonania, że jesteśmy jednak nadal nad nim, że nas nie topi. Domyślam się jednak, że przychodzi moment, gdy ból pochłania nas wielorybim brzuchem i powyższe teorie nadają się do kosza.

Życie snuje przedziwne historie. Mąż Krystyny był znanym ginekologiem, trzy specjalizacje.

-„Zawsze wszystko było dobrze.” - mówi.
Długo się więc nie badała.
...Teraz wdowa po wielkim doktorze umiera w hospicjum na raka szyjki macicy.

Jakby ów uszczypliwy, złośliwy drań przyczaił się, robiąc dopiero wtedy znak, gdy zabrakło mężowskiej tarczy.

Po wyjściu z kina stwierdziłabym, że podobny scenariusz został mocno naciągnięty, skrojony na miarę wizji szanownego reżysera.
A tu? A teraz?
…

Za plecami słyszę:

-„Kochanieńka, a czy te kolczyki są złote? Ile za nie dałaś? Złoto, na pewno złoto, przynajmniej to w uszach, reszta może być pozłacana.
…Boże, zobacz, jaka ona śliczna, taka młoda. Pamiętaj, dziecko, dbaj o zęby. Zęby to twój największy skarb. Krysiu zobacz, co za piękne włosy. Sama je kręcisz?”

Pora zająć się Genowefą.

Padły odpowiedzi na wszystkie pytania.
Genia, nakarmiona, spokojnie zasypia.

Pora wracać do domu.

Do Krystyny przychodzi wnuczka i córka. Obie piękne, promienne blondynki, świeże, pachnące, o mądrych oczach.

Pokój kobiet.

.

Sześć, może siedem

2010-03-07T18:23:00.028+01:00

...

Minęło sześć, może siedem długich dyżurów, które mnie zaniemówiły.
Nie da się tu odsiać pewnych obrazów, spotkań i myśli. Rzeczy najważniejsze, rzeczy najtrudniejsze zostają w ciszy.Zatem migawki, flesze, strzępki i roztopy:

Kefir.

Pan Oskar, nie wiedzieć czemu, leży dziś w innej sali. Nienaturalnie wielki brzuch, chude ręce i nogi, twarz średniowiecznego mnicha, skóra niczym stary bursztyn.

-„Dzień dobry, jak się Pan czuje, mogę w czymś pomóc?"

-„Kefir, daj mi kefir.”

Dylemat; nie wiem, czy pan Oskar może w ogóle jeść.

-„Daj mi ten kefir, chcę kefiru!”

Ruszam do pielęgniarek.
W progu stoi zadbana pani, prześlizguję się bokiem, próbuję wytłumaczyć ściszonym głosem o jakiego pacjenta chodzi (kiepska pamięć do imion utrudnia mi życie).

-„Ten pan, z opuchniętym brzuchem; leży na wprost drzwi” – tłumaczę pielęgniarkom.

-„No właśnie, mi mąż też mówi o kefirze.” - słyszę za plecami.

Cholera. Ze wstydu chcę zapaść się pod ziemię.

Ponoć w lodówce pacjentów był kefir pana Oskara, ponoć nie został do końca wypity, ponoć zniknął. Proponuję, że raz jeszcze poszukamy razem.

Wypakowuję całą lodówkę klęcząc na podłodze. Zaglądam do wszystkich woreczków, czytam karteczki. Jest jeden kefir, ale mały, nieotwarty – na pewno nie Oskara.

-„Pójdę do sklepu, proszę mi tylko powiedzieć jaki kefir kupić.”

Żona się mityguje, chce iść sama; mówi, że mam pacjentów. Ustawiam hierarchię.

-„Po pierwsze pan Oskar, po drugie pani i pani obecność, na końcu ja.”

Dostaję 5 zł, uśmiech na drogę i instrukcję jak dojść do najbliższego sklepu.

Kucha na samym początku. Zamiast w lewo skręcam w prawo, typowe.
Co za bezradność, gubię się w osiedlowym gąszczu, a przecież wychowywałam się na podobnym osiedlu. Pani z pieskiem pomaga znaleźć drogę, na horyzoncie jakiś odległy market „Stokrotka” (…przy wyjściu widnieje napis: „stokrotne dzięki”; zastanawiam się potem, czy wymyślono nazwę sklepu pod to tylko pożegnanie).

Akcja kefir trwa przez to wszystko 40 minut.
Triumfalnie niosę buteleczkę niczym olimpijski znicz.

Pani portierka uśmiecha się; czuję się miłą dziewczynką.
Tu generalnie tracę lata – pacjenci dają mi nie więcej niż 24.

Bieg po dwa schodki i już jestem. Oskar bez słowa bierze oburącz butelkę, żona promieniuje ciepłem i wdzięcznością.

Zostawiam ich samych.

Wczoraj łóżko Oskara zniknęło.
Powietrze nad łóżkiem drży.
Wyraźnie słyszę tembr głosu: „Kefir, chcę kefiru”.

-----

Kazimierz.

Tu przychodzę po spokój.
Tyle ciepła między nami, tyle moich spokojnych „nie wiem”, tyle pustki w naszej głowie, tyle dotyku.
Bezradność starszego syna ośmiela mnie pewnego dnia. Pokazuję mu jak można być z Kazimierzem tu i teraz.

-„Napije się pan soku, panie Kazimierzu?”

Ledwo uchwytne skinienie.

Syn odsuwa się od łóżka robiąc mi więcej miejsca. Tłumaczy się jak dziecko:

-„Pytałem ojca, ale on nie chciał…”

Bez słowa biorę rękę syna i wkładam w nią kartonik z sokiem.
Czuję sztywność tej ręki, uśmiecham się, przymykam palce syna, drugą ręką dotykam czoła Kazimierza. Kazimierz znajduje słomkę, chwilę poimy go razem.
Syn wydaje się większy. Stoi blisko.
Wycofuję się.

Uroczysta chwila lub przerost egzaltacji z mojej strony.
Nieważne.
Czuję radość; tak właśnie chcę być w hospicjum.

Znam swoje miejsce.
Chcę by syn znał swoje.

-----

Michał.

Każdy dzień mojej nieobecności w hospicjum to dla postępującej choroby Michała lata świetlne, kosmiczna droga zagaszanych pochodni. Wkurzające natręctwo metafor, fuj – Michał znika w oczach. Kropka.

Dużo bólu w tej drodze; grymas twarzy, zmęczenie, bezsilność.

Kazinek drzemie, Michał nie śpi. Wyraźnie chce mi coś powiedzieć.
Pochylam się, słyszę:

-„Wczoraj był Piotruś”.

Michał jeszcze przez chwilę świeci.

Co za radość! Mam w tym swój dumny współudział, choć takie wtrącanie się ze swoimi „pewnościami” mogło niekoniecznie przynieść coś dobrego.

Dużo rozmawialiśmy o wrażliwości Piotrusia, o jego dobrym sercu.
Michał bał się wizyty 10-letniego dziecka w hospicjum, bał się, że wyrządzi mu tym krzywdę. Wyjechał wózkiem na taras, nie wiem o czym rozmawiali. Czy w ogóle.
Najważniejsza jest obecność.

Siłą rzeczy oraz wspólną bezsilnością przechodzimy teraz na inny poziom relacji. Nie ma już opowieści; nie jestem słuchaczem, Michał nie snuje narracji. Opiekuję się nim, a on poddaje się tej opiece jak dziecko.

Dotykam jego czoła, wygładzam zmarszczki pościeli, ostrożnie układam nogi na antyodleżynowym wałku.

-„Zrobić herbatę?”

Skinienie.

Pamiętam: mocna z odrobiną cukru.

-„Zaraz wracam”.

Michał zasypia. Stawiam herbatę, słomka obok, zajrzę za 10 minut.
Sen jest święty – oaza brakbólu wsparta na morfinowych kolumnach.

-----

Idę do pani Basi.

Wróciła po przeszczepie skóry, cała promienieje, choć leży na korytarzu.
Jej izolatkę zajął w międzyczasie jakiś pan profesor, doktor nauk medycznych cierpiący na owrzodzenia; przyznam, że nie mam śmiałości na razie tam wchodzić.

Dostaję nową porcję zdjęć z komórki:

„27 szwów mam, robili na żywca” – pobrzmiewa nutka dumy, choć obie wiemy, że Basia nie ma czucia od pasa w dół.

Pytam, czy uwiera ją ten korytarz.

-„Ależ skąd, dużo się dzieje, więcej też powietrza” – zadziwia mnie jej pogoda ducha.

Na poduszce obok rozłożona książka Grocholi.

-„Czytałaś?”

-„Nie.” – odpowiadam.

Zdziwienie zwrotne.

-„Zobacz, siostra przyniosła mi nową pocztówkę.”

Basia wyciąga zakładkę. Jakieś miasteczko, jacyś ludzie.

Siostra Basi jest zakonnicą, widuję ją czasem – szara gołębica przycupnięta na parapecie krzesła. Mają takie same uśmiechnięte oczy, obie też nie słyszą na jedno ucho. Różnic jak na lekarstwo, tylko czucie w nogach, siwe pióra habitu i brak złotych kolczyków.
Basia zbiera kartki pocztowe z różnych miejsc; obiecuję sobie w duchu, że przejrzę swoje zbiory i dam jej cały plik do kolekcji.

Słucham o wypadku samochodowym sprzed 18-lat.
Myślę, że ośmieliła ją historia mojej córki.

Prowadził mąż.
2-letni Kacper z rozbitą głową umarł na miejscu.
Basi długo nikt nie miał odwagi powiedzieć, że synek nie żyje.
Przeszło półroczny czas w szpitalu poustawiał rzeczy od nowa.

Basia poucza:

-„Nie można płakać po dziecku. Słyszałam, że ono potem dźwiga na ramionach dzbany pełne łez i nie może przez to odejść do nieba. Więc nie płakałam.”

Przypomina mi się kula lustrzana, która wisi w pokoju mojego synka.
Przekonanie o dzbanach pełnych łez to zaledwie lustrzana kosteczka na wielkiej kuli. Jedna z wielu. Każda odbija inny punkt widzenia.
Prawda Basi pisana jest małą literą, podobnie jak moja własna prawda.

Po powrocie do domu przyglądam się kuli. Byłam przekonana, że zobaczę mozaikę mini luster, która odbije spójną całość.
I znów się uczę.
To niemożliwe.

-----

Michał oddycha z trudem.
Słyszę go już na korytarzu przez niedomknięte drzwi.

Obok Michała zbolała żona. Pochylam się więc tylko, witam i odchodzę do Kazimierza.

Wiem, że nie śpi. Mimo zamkniętych powiek oddech jest płytki, a usta przymknięte.
Dotykam ręki.

-„Dzień dobry. To ja, Agnieszka.”

-„Dzień dobry.” - ledwo słyszalna obecność.

-„Dziś ma pan imieniny, mam coś dla pana.” - ustawiam żółte prymulki na parapecie.

Tracę pewność, czy te kwiaty to był dobry pomysł, bo Kazimierz milczy.
Pozostajemy jednak sobą – i ja, i on.
Chyba tak jest dobrze.

Kazimierz mówi, że Michał całą noc ciężko oddychał i majaczył. Szeptem tłumaczę, jak bardzo jest chory, że go boli, że morfina. Niepotrzebnie.
Wciąż oduczam się słów; żmudny proces. Generalnie więcej kroków w tył niż do przodu.

Gdy Kazinek zasypia, podchodzę do żony Michała.
Zero pomysłu na to, co robić.

Michał bardzo niespokojny. Potoki niezrozumiałych słów, ślepe ręce błądzące po wątłym ciele, próby odkrywania się, wstawania.
Gdzie jesteś, Michale? Quo vadis?

Żona nie wytrzymuje napięcia. Odchodzi pod ścianę, wyciera oczy, nos.
Michał wraca natychmiast:

-„Ewa…”

-„Jest tu obok, już, już” – mówię.

Ewa na powrót przy łóżku.

Dotykam jego dłoni. Układam cierpliwie na kołdrze.
To jak dziecinna gra z podwórka. Bez końca.

-"Ciii..." - gładzę Michała po włosach, próbuję ukołysać dźwiękiem.

Potrzeba tu dużo spokoju; mi o niebo łatwiej niż Ewie.

Ewa rozbita, prosi by dać mu coś na uspokojenie. Wiem, że Michał jest nafaszerowany uspokajaczami i przeciwbólami po zęby. Pielęgniarka powiedziała, że kolejna dawka może go zabić.

Przytulam ją, Ewa jest sztywna, zmrożona.

-„Wiem, że to trudne, wiem.” – znów gadam bez sensu.

-„I tak za chwilę muszę iść.” – odpowiada zabita Ewa.

-„Cały dzień będę tu zaglądać, obiecuję.”

Michał nie jest w stanie zamknąć powiek.

Białka płoną jak ostatnie pochodnie.

...

Tyle dusznego zmęczenia, odprysków słów od rzeczy, strzępków obrazów przewijanych karuzelim ruchem.
Michał w malignie, w połowie drogi, napięty jak struna, wyczerpany.
Gesty, niedokończone, drżą w powietrzu niczym maczugi ściętych piorunem drzew.

Zwilżam mu wargi gazikiem, Michał łapczywie spija wodę.
Raz solidnie się wystraszyłam, bo Michał tak zagryzł gazik, że nie mogłam mu go wyjąć z ust.

Pamiętam figurkę św. Mikołaja u rodziców. tata uparł się, że trzeba wyczerpać baterie. Mikołaj wydawał z siebie ponure dźwięki, ponoć kiedyś - kolędy. Jego na zmianę rozwierające się i zwierające ramiona konwulsyjnym ruchem odskakiwały od siebie, by na powrót musieć się spotkać. Ojciec nie miał litości i dla Mikołaja, i naszych uszu.
Sytuacja nie do zniesienia.

Bezradna dotykam obcego już czoła, nie próbuję nawet uspokajać rąk. Na czole rysuję nieudolny krzyżyk.
Bez przekonania i większej wiary.

Wychodzę z hospicjum.
Gdybym wiedziała, że to jeszcze tylko półtorej godziny, nie ruszyłabym się na krok. Nie wiem, czy był ktoś Wtedy przy Michale. Do dziś nie odważyłam się zapytać.

Zmarł, gdy w domu wybierałam pocztówki dla pani Basi.

Mam nadzieję, że zamieszkał na tej z wiosennych, zielonych Bielic.

.

Przed koncertem

2010-02-25T11:35:00.011+01:00

...

Energicznie wchodzę na oddział.
Jestem sama, bez Atomka.

Pan na wózku tarasuje drogę do sławkowej szklarni. Mozoli się tarmosząc wielki inhalator na kółkach. Zmiana planów.

- Mogę pomóc?

Instalujemy inhalator, wózek i samego Krzysztofa w łazience.

- Będzie pani uprzejma na mnie poczekać?

Robę ósemki na korytarzu, nie chcę stać pod drzwiami i krępować obecnością. Mimochodem słyszę córkę jednej z pacjentek. Rozmawia przez telefon:

„Jak dobrze, że tu trafiliśmy. Tu jest taka dobra opieka, nie wyobrażasz sobie. Pielęgniarki przychodzą na każde życzenie, robią wszystko z uśmiechem, pełno życzliwych ludzi, nie to co w szpitalu.”

Muszę sprostać.

Czas Krzysztofa w łazience to czas sukcesu. Niemiłosiernie jednak zmęczony, daje sobie pomagać. Wołam pielęgniarkę, przesiadamy się na wózek, podłączamy rurkę z tlenem. Chwila odpoczynku, pan Krzysztof przeprasza za zapachy. Uśmiecham się.
Przesuwam tlen w kierunku drzwi; stanowczo za mała ta łazienka.
Powoli przemieszczamy się niczym cesarska świta. Pielęgniarka wraca do niedokończonych zajęć.

Pytam, czy możemy posiedzieć razem; mówię, że mam chwilę i chętnie z nim odpocznę. Aprobata.

Rozglądam się po pokoju. Ciekawe gazety, książki, zamiast pidżamy, koszulka z łacińskim napisem.

Krzysztof ma nie więcej niż 40 lat. Nie zamierzam wypytywać o nic.
Jestem dopiero od paru tygodni na oddziale – z wolna opowiadam o sobie, by nie osaczać. Krzysztof jest od minionego piątku. Wtedy umierał Piotr, dobrze pamiętam ten dzień. Niewiele widziałam poza pokojem Piotra.

Krzysztof przejmuje rytm. Jesteśmy pod wrażeniem tej samej książki. Rozmawiamy o dobroczynnej kurkumie, kwasach omega 3, czerwonym mięsie, którego należy unikać, o tym wszystkim, co można zrobić. Krzysztof jest w czasie przyjmowania kolejnej chemii (rak nerki). Włosy - zbędny balast - zostały wyrzucone za burtę. Widoczna bladość, zmęczenie.
Tym razem szczęśliwie chemia w tabletkach – gorsze są wlewy. Kuracja miesięczna to koszt rzędu dwudziestu tysięcy. Pytam o refundację – jest. Chodzi o współczucie.

Jestem.

Krzysztof ma 13-letnią córkę. Opiekuje się też dwojgiem dzieci z pierwszego małżeństwa żony. Mówi o tym zmieszany, niepotrzebnie. Próbuję sprawić, by zadomowił się w rozmowie, by nie musiał się tłumaczyć.

Z plecakiem na plecach wpada ruda nastolata. Natychmiast zostawiam ich samych – wiem, ile cierpliwości trzeba, by doczekać takiej chwili.

U Sławka znowu anglojęzyczni, a to pech.

- Aga, zajrzyj do Genowefy i Krystyny, nie mogą się dziś obie dogadać, chyba potrzeba rozjemcy. Łatwo nie będzie, znam te klimaty.
Pielęgniarka uśmiecha się z współczuciem.

Wita mnie podwójna salwa radości.

Równolegle nadają dwa łóżka:

- Kochanieńka, jak dobrze, że jesteś, masz tu pieniążki, kup mi ze cztery bułki i margarynę, bo oni mi tu jeść nie dają od wczoraj, a ja głodna, te tam siedzą tylko i wódkę piją, nikomu nie ufam, tylko pani, pani kochanieńka, bo pani jest mądra, to widać po oczach, nikt nie ma takich dobrych oczu, inteligentne spojrzenie, ja się znam na ludziach, inni tu to sami złodzieje, a już tych mężczyzn to w ogóle na oczy nie chcę widzieć, no idź, idź, dziecko, po te bułeczki, może jeszcze szyneczki byś mi kupiła, co…?

- Dobrze, że pani jest, zwariuję z tą kobietą, niech ktoś ze mną porozmawia, posiedzi, bo już mam wszystkiego dość, przyszłam tu zdrowa na umyśle, a wyjadę chora…

- Może otworzymy okno, drogie panie? - Próbuję ciąć gordyjski.

Teatralny szept: no jak tamta się zgodzi…
Tamta się zgadza, otwieram.

Wpierw załatwiam sprawy z Genowefą – inaczej nie dam rady porozmawiać z Krystyną.

- Pani Genowefo – mówię – nie warto teraz iść do sklepu. Bułki o tej porze wcale nie są świeże, za 15 minut i tak będzie kolacja. Jeśli pani chce to pójdę do kuchni i popędzę kucharki. Powiem, że Genia jest głodna i w pierwszej kolejności trzeba jej zanieść jedzenie. Załatwię to raz dwa, obiecuję.

Wniebowzięty słowotok zwrotny.

Przepraszam je na chwilę i biegnę do kuchni. Szykowanie posiłku w toku. Chleb z szyneczką, Genia padnie. Biorę herbatę i talerz.
Okazuje się, że jestem jedyna, najlepsza, najmądrzejsza ze wszystkich tu.
Puszczam oko do Krystyny.

Genowefa jest splątana; i tak się cieszę, że dziś mnie nie wysyła po wódkę, bo zdarzają się jej takie pomysły. Pielęgniarki każą obiecywać, że jutro, jutro się przyniesie. Ja jakoś nie bardzo umiem tak. Na szczęście dziś jest spokój. Pani Genia tak wniebowzięta „załatwieniem” kolacji, że na chwilę milknie miarowo przeżuwając kęsy.

Krystyna zatem.

Żeby sprawiedliwości stało się za dość, zaczynam rozmowę od wyjścia. Idę po drugi talerzyk i picie.
Krystyna rzuca:

-Ale wrócisz?

-Pewnie, że wrócę.

Krystyna ma siostrę. Urodziła się niedawno, ale rośnie w niebotycznym wręcz tempie. W „Misiu” była Tradycja, tu mamy Depresję.
Depresja zabiera strzępki małych radości, nie chce zapalać światła wieczorem, mówi o śmierci. Wszystko jest bez sensu. Opowiadam o moim teściu, który był tu w hospicjum kilka miesięcy temu. Opowiadam o walce z bólem i poczuciu bezsensu, o świadomości, że i tak się ostatecznie przegra. Pytanie, po co cała ta nierówna walka, słyszałam na co dzień.

Depresja prostuje plecy, wydaje się jeszcze wyższa niż zazwyczaj. Znalazła wspólnika.

Mówię jej jednak, że zawsze coś możemy zrobić, komuś pomóc, coś powiedzieć, coś wybaczyć. Depresja przekrzywia głowę, patrzy gołębim wzrokiem, a więc wciąż jest ciekawa dalszego ciągu.

Wymyślam bajkę.
Bajkę o tym, jak teść pogodził się ze swoją córką. Jego walka nabrała sensu, moje pragnienie nabrało kształtu, przeżegnałam córkę z ojcem.
Tak naprawdę Kasia zjawiła się dopiero na pogrzebie teścia, wtedy go musnęła wzrokiem - pierwszy raz od czterech lat.

Wszyscy snujemy wielką opowieść; epika nie lubi chaosu.

Średnio się z tym wszystkim czuję, ale siostra Depresja kurczy się niczym durny „mały głód” z telewizyjnej reklamy. Nie łudzę się, że na długo; cieszę się, że na teraz.

Fala wdzięczności ze strony Krysi.

Można tak kłamać?
Owszem, można. Jestem dobra w stwarzaniu takich światów. Nie ma się czym chwalić. Czuję się splątana niczym śpiąca teraz Genowefa.

Pod pretekstem innych zajęć, wymykam się z pokoju.
Okno wciąż otwarte.

Kazimierz, wreszcie Kazimierz.
Boję się swoich uczuć; wiem, że potem zaboli mocno. Przy Kazinku syn. Ten drugi; jeszcze się nie poznaliśmy. Tatuaż na umięśnionej ręce, krótko ostrzyżone włosy, wysoki trzydziestoparoletni przystojniak. Hm.
Wyobraźnia podsuwała mi inne obrazy syna.
Oglądają sport. Męska forma na bycie razem. Małysz wraca z olimpiady, flesze, gratulacje, kwiaty. Pochylam się nad Kazimierzem, ściskam rękę i mówię, że wpadnę jeszcze, że teraz czas z gościem. Syn uśmiecha się promiennie, oczy jak u Kazimierza.

Zaglądam do Sławka.
Staruszek z łóżka obok wyraźnie się ożywia, próbuje mi coś powiedzieć.
Nie rozumiem, co za niemoc. Sławek mówi, że pan Stanisław całą noc powtarzał „mamuśka”, wołając chyba swoją żonę.
Nie wiemy nawet, czy żona żyje. Pytam go, czy pójść po pielęgniarkę.
Skinienie.

Pielęgniarka boi się chodzić do Stanisława. Jestem zaskoczona tym wyznaniem. Pewnie nie rozumie go tak samo jak ja. Jeśli można uciec od niemocy, to się ucieka - jasne.
Wracamy razem.

Pan Stasiu czeka na żonę. Chce byśmy dzwoniły. Smutne to wszystko.

Szczęśliwie za jakiś czas odwiedza go córka z mężem – co za ulga, że ktoś z rodziny jest obok.

Siedzę ze Sławkiem dobrą godzinę. Niektóre opowieści już słyszałam, ale Sławek za każdym razem potrafi się skorygować, opowiedzieć coś nowego, bylebym została. Nie mogę przyzwyczaić go do myśli, że jestem tylko dla niego, zaczynam czuć się winna, że nie jestem codziennie w hospicjum - a to ślepa uliczka. Muszę być uważna, czujna.

Opowiadam oględnie o innych, którzy leżą na oddziale obok, o Michale i jego 10-letnim Piotrusiu. Sławek pozwala mi iść dalej; to jego decyzja, więc czuje się lepiej.

Zaglądam do pokoju Michała.
Za kotarą Kazimierz z synem wciąż wpatrzeni w tivi.

Nie do wiary jak bardzo Michał posunął się w chorobie przez ostatnie dwa dni. Jeszcze niedawno dużo rozmawialiśmy o Piotrusiu i Natalii, łowieniu ryb. Michał był bez pieluchy, cewnika i większego bólu. Dziś nie jest w stanie nawet sam usiąść, odmawia jedzenia, nie ma siły mówić.
Szlag.
Śpi niemal na siedząco – pozycja "fasolka" najczęściej pojawia się przy bólu. Widzę, że leki kapią ciurkiem. Bezradna głaszczę go po gęstych siwych włosach. Jest w wieku mojego ojca, wygląda jak starzec.
Powieki zamknięte, Michał zmęczony.
Daję mu spokój. Na pewno za chwilę zjawi się rodzina, a on musi zebrać siły by …być.

Spotykam syna Kazimierza na korytarzu, spieszy się by odebrać żonę z pracy. Pytam go o upolowanego komara.
Słyszę, że Kazimierz był dyrektorem strzelnicy. Dyrektor strzelnicy?
Syn nie pamięta, urodził się dość późno, jak ojciec już nie pracował. Tata lubi wycieczki, biwaki, nocowanie nad jeziorem, dużo jeździł na rowerze. Aktywny, wysportowany człowiek, wciąż w ruchu.
Żart z komarem to ponoć typowe zachowanie ojca.
A ja już miałam wizję splątania. Balast półrocznego szkolenia.

Opowiadam, jak bardzo lubię Kazimierza.
- Ojciec powiedział, że jest szczęśliwy – dzielę się z synem.

Mówię, jak bardzo jest dobry, kochany.

Uśmiech, smutny uśmiech.
Syn stwierdza, że ojciec bardzo się zmienił przez ostatnie dni. Rysy się wyostrzyły; wiem, co to oznacza. Syn przeprasza, jedzie do żony.

Do Kazimierza zatem ja.

Cieszymy się oboje, Kazimierz od razu znajduje moją rękę.
Widzę kolacyjną kaszkę.

-Pijemy?

Kazinek wypija całość. Nie wpadam w zachwyty, mówię, że duży z niego facet, a my tu, sierotki, wciąż zachwycamy się tym, że wypił taki mały kubek.

-No właśnie – odpowiada z lekkim uśmiechem.

Wciąż się uczę.

Kilka chwil razem, oglądamy głupie reklamy. Cieszę się, że Kazimierz nie kaszle po kolacji.

Ciepły dotyk.

Muszę się pożegnać, opowiadam, że idę na koncert, zaczyna się za godzinę.

Do zobaczenia - mówię.
Kazimierz patrzy głęboko w oczy:
- Do zobaczenia.

Trudno zabrać mi rękę.

Jeszcze rundka po salach.

- Jedź ostrożnie - mówi Sławek - Wiem, że masz zimówki, ale jedź ostrożnie.

Jadę ostrożnie.

.

Oswoja

2010-02-24T10:20:00.009+01:00

...

Piotra już nie ma.
Umarł kilka godzin po moim wyjściu.
Zastanawiam się czy iść na piątkowy pogrzeb, by raz jeszcze przytulić jego filigranową córkę i żonę.
Nie wiem.

Na jego miejscu leży teraz bezzębny staruszek; wesołe, życzliwe oczy, przytomny wzrok. Uśmiecha się, gdy dotykam jego ręki.

Sławek próbuje się trzymać, ostro wziął się za ćwiczenia z rehabilitantem.

Rozmawiamy o oranżadzie w proszku sprzed trzydziestu lat, aucie, które żona musiała rano holować do warsztatu, o sklepiku rodziców vis a vis pływalni, o tym, że spółki zjadły jaskółki, że najfajniejsze w Maku są szejki i lody w polewie toffi…

Przychodzi ksiądz z komunią i dwoma śmiertelnie poważnymi osobami z pobliskiej parafii. Wraz z nimi wpada ich misja i dwa różańce–giganty zwisające do kolan. Wkraczają in medias res niczym trzy donośne werble.

Dum, dum, dum.

Trochę kłania się Monty Python; skupiam się, by schować głupie myśli, spuszczam wzrok.

Komunia, modlitwa, święty obrazek pod poduszkę pana staruszka („Proszę przekazać rodzinie, żeby nie zabierała obrazka, on ma być do końca przy chorym” – poucza ksiądz).

Kapłan i dwa filary majestatycznie znikają w drzwiach.

Najważniejsze zostało ofiarowane. Swoją drogą, jakże słowo „ofiarować” jest przewrotne.

Wracamy do oranżady, prażynek od prywaciarza, vibowitu, który najfajniej smakował zlizywany z otwartej dłoni.

Dopiero po dwóch godzinach mówię:

„Ciężko ci było w piątek”.

Smutny uśmiech w zamian.

Żona Sławka pojedzie na piotrowy pogrzeb, w końcu trzy tygodnie razem to kupa czasu.

Z pielęgniarką rozmawiam na korytarzu o odleżynie Sławka. Ściąganie ropy i rozmasowywanie trwało wczoraj przeszło godzinę. Pracowały przy tym dwie osoby.
Nic nie mówię.

***

Kazimierz w świetnej kondycji.
Nie dowierzam.

-Pijemy?

-Chętnie.

-Obiadek?

-O, tak.

Obiad w formie płynnej znika w niecałe 10 minut, Kazinek daje radę, a ja się cieszę.
Na parapecie trzy doniczki – żonkile, prymulka i krokusy; u Kazinka wiosna. Pomysł – jak dla mnie rewelacja. Rodzina przez weekend stanęła na wysokości zadania. Żona, dwóch synów, wnuki. Duma w oczach Kazimierza, wstydzę się za swoje ostatnie myśli o synu.

Rozmawiamy o działce moich rodziców, roślinach, kwiatach, ziemi. Trzymam jego drżącą rękę.

Przychodzi Włodek, przemiły wolontariusz, na oddziale od kilku lat.

- Ty jesteś ta Agnieszka, co ogrzewa kamyszka?

Pierwszy raz słyszę to powiedzenie. O skowronku z mieszka słyszałam – o kamieniach nie.

- Styczniowa Agnieszka jest od kamyszków – nie od skowronków, podpowiada Włodzimierz.

Ciekawe.

Od dziecka znoszę zewsząd kamienie, dotykam, ogrzewam w dłoniach, chomikuję. Opowiadam jak płakałam na irlandzkim lotnisku wyrzucając cały nadbagaż (miałam dopłacać jakieś 200 euro) mozolnie zbierany na kamienistym wybrzeżu. Kazimierz patrzy pobłażliwie, Włodek się śmieje. Magisterka też o kamlotach - tym razem w poezji Herberta.

Pytam Pana Kazimierza czy ma jakąś pasję.

- Myślistwo.

- A co pan największego upolował? – pytam.

Kazimierz zwraca głowę w moją stronę, zagląda mi głęboko w oczy i mówi niskim głosem:

-Komara.

No i mam problem. Wiedza o przerzutach do centralnego układu nerwowego sprawia, że nie mam pewności, czy Kazinek mówi od rzeczy, czy też dowcipkuje na całego.

- Zawsze coś – mówię i uśmiecham się niepewnie.

Okazuje się, że Kazimierz interesował się bronią, dużo czytał o łowiectwie. Rozmawiamy o rybach, z którymi mam zawsze problem, gdy się złowią akurat na moją wędkę. Wypuszczam je głupio z powrotem; najfajniejsze jest samo siedzenie w ciszy i gapienie się na spławik.

Kazimierz wciąż kaszle – tak od obiadu. Podajemy ziołowy syrop, próbujemy poprawić pozycję.
Pojawia się ksiądz, komunia i dwa chodzące różańce.
Pielęgniarka protestuje: Kazimierz na płynnej diecie, nie połknie komunii.

Sam Kaziu gotowy, w skupieniu otwiera usta.

Modlimy się, ksiądz idzie dalej.

- Pijemy?

Pan Jezus rozmięka od jabłkowego soku; cały proces przeżywamy w skupieniu. Kazimierz myśli o Nim, ja o Kazimierzu.

Znów pojawia się kaszel, cholerny, męczący kaszel.
Nic nie pomaga.

- Otworzyć okno, sama nie wiem.

- Ja też nie wiem.

- Może sok pomoże…?

Nie wiemy oboje.

Gładzę jego włosy i czoło, wycieram łezki, które pojawiają się po każdym ataku kaszlu. Trzymam wciąż za rękę.

Kazimierz wyciąga drugą dłoń ku górze. Moja z jego czoła schodzi na ramię. Kazimierz szuka tej ręki, znajduje ją i całą przykrywa. Jego palce zaciskają się ciepło wzdłuż całej bladej dłoni.

Pierwszy raz szukał mojej ręki, pierwszy raz tak chwycił.

Brak mi słów.
Nie trzeba słów.

Po czasie wpadam na pomysł, by Kazimierza ułożyć zupełnie inaczej niż do tej pory, znacznie wyżej. Wołam dwie osoby do pomocy.

Kaszel mija.
Ulga.

Kaziu zmęczony. Zasypia. Walczę z bólem pleców, bo nie chcę oswobodzić rąk z jego uścisku. Siostra pana Michała, sąsiada z łóżka obok, pyta mnie mnie, czy pomagamy zupełnie za darmo. Odpowiadam, że nie.
Mówię o uśmiechu.

Dziś czuję się bardzo bogata.

Do jutra zatem.

Z tym.

.

Do trzech razy - sztuka

2010-02-23T10:10:00.006+01:00

...

Pan Kazimierz, tak mało dziś słów.

Podaję sok w dziecięcym kubku (Kazimierz chętnie pije), zwilżam wargi gazikiem, kremuję, głaszczę. Mam wrażenie, że jestem dziś tylko dla Kazinka, że tylko ja go widzę - co za natrętna iluzja.
W przeciągu siedmiu godzin zaglądam do niego tak często jak tylko mogę.
Mały wyścig z czasem, który przegram i tak.

Za którymś razem spotykam syna.
Bezradne, życzliwe oczy, które uśmiechają się do mnie z wdzięcznością, słów jak na lekarstwo. Syn Kazimierza stoi przy nogach łóżka/ojca - jego twarz jak odległa planeta, Kazimierz nie ma okularów.
Dotyk złamałby wypracowywany latami schemat, a słowa, niepołknięte przez nikogo, zawisłyby niebezpiecznie nad łóżkiem – syn nie zaryzykuje.
Do roboty, mała.

-„Pani Kazimierzu, napijemy się soku?”

-„Możemy.”

W lewej ręce sok, a prawa na czoło Kazimierza. Małe łyki.
Nie ma się gdzie spieszyć. Raz po raz wycieram jego usta, potem nakładam krem. Żadnych rękawiczek.
Syn uśmiecha się z wdzięcznością – modlę się w duchu, by znalazł w sobie odwagę. Chleba naszego powszedniego...

Zostawiam ich samych.
Sobie.

Po pięciu minutach syna nie ma.

Rozmawiam z pielęgniarkami; rodzina przychodzi do Kazimierza codziennie, ale na chwilkę, 5-10 minut.
„Postoją, popatrzą i pójdą” – mówi Asia.

Myślę o swoim synu. Jak…
Jak pokazywać mu świat, by miał odwagę, tę skłonność do ryzyka.

Wreszcie otwierają mi się oczy na innych pacjentów.

Sąsiadem Kazimierza jest 60-letni Michał. Próbowałam go do tej pory nie widzieć; tłumaczyłam sobie, że Michał śpi, ma rodzinę, książkę, czas…
Już mam wychodzić z pokoju (Kazinek zasnął). Pan Michał siedzi na skraju łóżka, ogląda stopy. Pyk.

-„Jak minęła noc” - pytam.

-„No w miarę”.

-„A pan Kazimierz jak śpi w nocy?” – nie mogę się powstrzymać.

Michał wciąga mnie jednak w swój świat.
Daję się prowadzić.

-„Wie pani, mam 10-letniego synka.”

Robi się trudniej, stanowczo trudniej.
Właściwie niewiele więcej trzeba mi mówić.

Dziś Michał pierwszy raz ma założoną pieluchę i cewnik, Piotruś nie był jeszcze w hospicjum. Michał twierdzi, że tak jest lepiej, syn musi przyzwyczajać się pomału do braku ojca. Polemizuję tylko w myślach.

-„Pan wie najlepiej, co jest dobre dla Piotrusia” – mówię.

Wdzięczność zwrotna.

-„Wie pani, to takie dobre i wrażliwe dziecko, on to tak przeżywa.”

Piotruś jest wielką niespodzianką w życiu Michała.

Rozwód kościelny (pierwsza żona nie chciała mieć dzieci), po drodze różne związki, w końcu ten ostatni. Ania i jej Natalia, której ojciec nie chciał zobaczyć po urodzeniu. 11-letnia dziewczynka pyta nieśmiało, czy może mówić do Michała „tato”.
Michał rośnie.
Natalia też.
Razem łowią ryby („kupiłem jej najlepsze wędki, niech ma”), wspólne zawody, spływy, farbowanie włosów.

-„Wie pani, ona mnie tu myje, goli, nic jej nie straszne. Aż Ania jest zazdrosna.”

Biologiczny ojciec znalazł Natalię na naszej-klasie. Chce się spotkać.
Natalia stanowczo odmawia, nie wie jak do niego mówić - „Proszę pana”?

Informacja o tym, że Piotruś jest w drodze zaniemówiła Michała.

-„Dwa tygodnie bolała mnie głowa, ale potem się cieszyłem” – śmieje się.

Piotruś i Natalia to cały świat. Ania nie bardzo umie rozmawiać, szczególnie z Natalią. To ojciec jest od tajemnic, problemów, rozpieszczania.
Michał obmyśla jakby tu przekonać Anię do kupna samochodu (niech Natalia ma coś po ojcu). Piotruś też coś dostanie – marzy o laptopie. Musi być najlepszy. Michał zbiera informacje, planuje, załatwia wszystkie sprawy.

Po kilku godzinach Natalia miga mi na korytarzu; uśmiecham się z czułością do jej farbowanych włosów.

Idę odwiedzić Sławka z nadzieją na rozmowę o szklarni, sklepie warzywniczym, drużynie piłkarskiej.
Stop.

Sąsiad z łóżka obok, pan Piotr, ciężko oddycha. Rak płuc, w nocy zebrała się woda. Potężne, bolesne bulgoty. Jeszcze dwa dni temu było dobrze…

Na korytarzu płacze córka Piotra. Przytulam ją, cała się trzęsie. Gładzę jej włosy, całuję w czoło.
Ojciec umiera.
Dziewczyna trzyma mnie z całych sił. Próbuję być. Szeptem dodaję odwagi.

Atomek dyskretnie pyta, czy posiedzę z rodziną.

-„Dasz radę, Aga?”

Troska w tym momencie o mnie jest wzruszająca.
Po pierwsze rodzina i Piotr.

Atomek ma tyle spraw do zrobienia. Trzeba zmienić opatrunek Sławkowi numer dwa, odessać wydzielinę Bogusi, poprawić Lidkę na łóżku, jeszcze dziesięciu innych pacjentów czeka na Atomka.

Siostra przyniosła świecę.

-"Posiedzisz?" - upewnia się i ona.

Odmawiamy różaniec. Skupiam się na rytmie modlitwy, choć nie bardzo to wszystko pamiętam (co się mówi pomiędzy dziesiątkami?).

Żona, drobna, delikatna kobieta, tuli się do męża. Niemal cała już leży na skraju łóżka trzymając w objęciach głowę Piotra. Dziękuje mu.

Zostałam zaproszona do największej intymności, skupiam się.
Wiem, że pracuję na ich wspomnienia z tych chwil, że każdy gest ma znaczenie.
Rozmawiamy, płaczemy, modlimy się cicho.

Niespodziewanie Piotr próbuje usiąść.
Mnóstwo rurek (cewnik, tlen, morfina) nerwowo porusza się wokół. Biegnę po Atomka. Sadzamy Piotra i pilnujemy by nie wstawał.
Atomek szepce mi, że tak to wygląda, że często na koniec pacjenci uciekają z łóżka, walczą. Piotr próbuje coś powiedzieć, ale nie daje rady. Cholerny świat.

W końcu rozumiem; chce siusiu. Pokazuję mu założony cewnik, spokojnie wszystko tłumaczę, głaszczę po nogach i plecach. Mój spokój udziela się żonie i córce – mam wspólniczki. Działamy.

Po czasie Piotr zasypia, oddech się wyrównuje, leki działają.
Zaglądam dyskretnie do Sławka za kotarą.

Sławek płacze.
Mówi, że przez 3 tygodnie związał się z Piotrem, że to taki fajny facet, a teraz on, Sławek, nie ma nawet odwagi odsłonić firanki pomiędzy nimi.
Łamię zasady, siadam na łóżku Sławka, całuję w policzek i tulę całego do siebie. Tłumaczę jak dziecku, że ta firanka to szacunek dla rodziny, ich intymności. Mówię, że ma w sobie dużo pokory i odwagi, bo płacze razem z nimi nie pokazując im wcale siebie.

Siedzę ze Sławkiem dobre pół godziny. Dobrzeje na tyle, że wracają znane już dobrze opowieści. Odpoczywamy oboje, dobrze nam razem.
Przyjeżdża w końcu żona Sławka, płynnie się wymieniamy.

Zaglądam do Bogusi.
Maleńka jak pigwa, cicho trzyma rąbek koca; ręce sztywno zgięte w łokciu, nie dają się położyć. Gładzę je tam gdzie są.

Bogumiła patrzy na mnie uważnie tym samym wzrokiem co Kazimierz – nie natrętnie, ale też bez strachu, kurtuazji.
Nic do stracenia, gdy wszystko do stracenia.
Myślę o Bogu, czy jest.

Na dole czeka nowa wolontariuszka. Atomek zajęty. Mam ją oprowadzić, pomóc zacząć. Moje tempo jest za duże, pani nie nadąża, choć bardzo się stara. Próbuję na chwilę zwolnić; to trudne, bo myślę o Piotrze, Kazimierzu, Sławku, mam jeszcze tyle rzeczy do zrobienia. Instaluję w końcu nową u pani Irenki, wiem, że tam nie będzie trudno - Irenka potrzebuje tylko słuchacza.

Po paru godzinach zaliczam pierwszy tort w dyżurce. Pana Michała odwiedziła żona i przyniosła słodycze. Trochę mnie to krępuje, ale w końcu od sześciu godzin nic nie jadłam, nie piłam. Siadam obok pana doktora i dwóch pielęgniarek. Jedna z nich robi mi kawę – dość szczególne zjawisko.

Atomek wpada na mój talerzyk i pyta czy tort z alkoholem.
No tak, coś czuję. Zrezygnowany sięga po ptasie mleczko.
Alkoholu nie pije od 16-u lat. AA. Chwalę jego silną wolę.
Atomek mnie budzi: „gdybym miał silną wolę mógłbym pić, a że nie mam, to nie piję wcale”. Opowiada, że kiedyś w nocy pacjent poprosił go o szklaneczkę piwa. Atomek nalał piwo, a potem całą noc nie mógł uwolnić się od zapachu.

Fajny ten Atomek.

Od samego początku, już pół roku temu na kursie, wiedziałam, że to z nim chcę wejść na oddział.

Przed wyjściem żegnam się z Kazimierzem chyba ze trzy razy.

I z Bogusią.

I z Piotrem.

Na sam koniec.

.

Drugi wdech

2010-02-17T13:26:00.016+01:00

...

Bogumiła zapada się w siebie, nie widziałam jej pięć dni, to epoka.

Oddycha spokojnie, choć płytko; żadnych niepokojących dźwięków. Wydzielina miarowo wycieka trachotomijną rurką, cały gazik mokry. Widok niepiękny, ale tak być musi. Cieszę się, że rurka niezapchana, że pani może odpocząć.

Jej kruche palce dotykają brzegu gazika, gładzą pościel, delikatnie uklepują tę białą, miękką krainę.
Ostatnią, po której podróżuje.

Fala czułości.

Zmienił się kolor skóry, szczęka cofnęła się jeszcze bardziej.
Bogusia przypomina owoc, który schnie na słonecznym parapecie w ostatnie dni lata.

Jeden z nowych wolontariuszy kupił medaliki dla chorych (infantylne słowo „medalik”, nie lubię). Pomagam mu teraz nawlekać je na grubą niebieską nitkę (taka nitka nie będzie uwierać, kolega pomyślał o wszystkim) i zastanawiam się przy okazji, czy to jedyna droga: Bóg.

Potem razem nawlekamy Bogumiłę na medalik.

„Matka Boża będzie panią teraz chronić, proszę się nie bać, wszystko będzie dobrze” – z wiarą informuje Robert.
Nie mam jego wiary, odsuwam się, dystans się pogłębia. Odganiam myśli, że to może na siłę trochę, że nawet nie wiemy, czy Bogumiła wierzy w Boga.

Ciekawe imię skądinąd. Nadanie go dziecku, niczym próba stwarzania słowem. Przed oczami mam małą Bogusię, czułe ręce rodziców chcących ochronić ją przed złem świata, pozyskać przychylność Boga.

Bogumiła. Bogumiła - widzę to imię w tunelu ciemności, świeci jak lampa.
Można zamknąć oczy, cóż złego stać się może, przecież Bogu miła…

Moje oczy szeroko otwarte, niewiele widzę pewnie, ale zamknąć ich już nie potrafię.
Może nauczę się tu, w hospicjum?

Pan Kazimierz.

Jestem rozbrojona.
Kazimierz patrzy na mnie jak...; znam ten wzrok.
Chce mi się płakać.

Robert przejmuje sprawy w swoje ręce, wyciąga drugi medalik.
„Panie Kazimierzu, to jest Matka Boska…, czy pan chce…” itd. Pan nie odmawia, delikatnie zakładamy.

Chciałabym porozmawiać z Kazimierzem; wiem, że jest bardzo obecny, widzę to w oczach.
Standardowo więc pytam, by zapuścić korzenie, czy czegoś nie poprawić, nie przynieść/wynieść, czy poczytać, pomóc się napić.
„Nie trzeba. Nie trzeba” - szept zwrotny.
Chwila ciszy.

Robert znajduje na parapecie pismo „Miłujcie się”. Zachwala je w niebogłosy kilka dobrych minut. Ponoć czyta je od deski do deski, nie może doczekać się kolejnego numeru, mam je zamówić w prenumeracie, tylko 40 zł.
Rośnie we mnie złość.
Czy ja muszę czytać „Miłujcie się”? Wolę „Zwierciadło”, "WO", „Forum”, nawet durne komiksy o celebrytach czytane w wannie, traktowane jako totalny chill out, którego potrzebuję bardziej niż katolickiej prasy.

Miłować się wolę bez trybu rozkazującego, sorry Robert.

Nie podejmuję tematu, słowa kolegi zapadają jak w studnię, cisza.
Pan Kazimierz wciąż patrzy na mnie. Uśmiecham się, dotykam jego głowy, głaszczę, rozumiem brak sił, nic nie trzeba mówić, pomilczymy sobie.
Skinienie głową.

Robert też się uśmiecha, jest dobrze.

Nagle pojawia się myśl. „Czy chce się pan z nami pomodlić?” – pytam.
„Tak, bardzo.” – słyszę.

Ojcze nasz, Zdrowaś Mario, koronka do Miłosierdzia Bożego.
Kazimierz stara się mówić głośniej, prawdziwy maratończyk.

„Miej miłosierdzie dla nas i całego świata” – prowadzi Robert.
„Dla jego bolesnej męki” – odpowiadamy.
Po kilkunastu odpowiedziach znów mam szklane oczy, widzę nie Chrystusa, a pana Kazimierza, jego bolesną mękę.
Atomek woła Roberta – potrzebny mu silny mężczyzna.

Zostajemy sami. Pytam, czy bardzo boli.
Skinienie.
Dociekam, kiedy najbardziej.
- Przy wstawaniu do kąpieli.

Mówię o dodatkowych dawkach leków, które można podać przed kąpielą.
Mogę porozmawiać z pielęgniarką, jeśli pan chce.

…Co za głupoty plotę.

Przecież pielęgniarki wiedzą to wszystko lepiej ode mnie, dają bonusy, ale to nie bardzo już działa. Cholerna bezradność, najtwardszy orzech do zgryzienia.

Uczę się dopiero rozmawiać, denerwujące napięcie, że muszę mówić.
Mogę się przecież absolutnie mylić.
Nauka milczenia o niebo trudniejsza.

„Co jest najgorsze?” – pytam, bo już wiem, że z panem Kazimierzem mogę tak rozmawiać, gdy jesteśmy sami.

„To, że nie mogę się …odwrócić” – nie jestem pewna, czy dobrze usłyszałam.

„Odwrócić, tak?” - upewniam się.
Kazimierz przesuwa wzrok z mojej twarzy na ramiona, jest zmęczony, tym kosztem na pewno nie będę się upewniać.

Mam nieodparte wrażenie, że pan nie chce mnie obciążać. Wcześniej usłyszałam, że wiele bólu było w jego w życiu.
Nauczyłam się okrąglych, dobrych oczu, mięsistych powiek, które opadają oddzielając to, co za trudne, od mojego świata.

Pan Kazimierz próbuje się mną opiekować, tak czuję.

Niewymowne wzruszenie i nie tylko.

Stoję z tym chwilę.

"Nie móc się odwrócić…" - od bólu, choroby, śmierci, świata, siebie?
Odwrót. Wojownik się nie odwraca.

Mówię panu Kazimierzowi, że przyjdę dziś jeszcze do niego. Uśmiecha się słabo: „wszyscy tak mówicie”. Przyjdę na pewno, zobaczy pan.

…Człowiek chce być lepszy niż ci, co nie przyszli. Chce być słowny, lojalny - jakie to małe. Ci, co nie przyszli, mają swoje powody, czasem bardzo poważne, więc prrrrr...

Idę porozmawiać z panią, która ostatnio wylała na siebie zupę.
Atomek prosi.

Dziś wiem o niej ciut więcej – np. to, że nie lubi mężczyzn.
Niechętnie rozmawia z lekarzami i nie daje się pielęgnować opiekunom medycznym, snując przy tym nitkę romansowych intencji. Początek nitki tkwi w głowie; tam zagnieździł się ów uszczypliwy kłębek.
A bez metafor: przerzuty do mózgu.
Ponoć Atomek ma się jej oświadczyć, ale ona nie chce takiego młodego.
Wiele takich „ponoć”. Po kilku minutach widzę, które sekwencje słów będą powracać. Nitkę snuje kołowrotek.
Potrzebne jest tylko moje ucho i raz po raz skinienie głową.
Spełniłam rolę, jednym tchem zatem zostaję grzecznie pożegnana („no to, kochanieńka, nie wyganiam cię, ale możesz już iść, dziękuję za rozmowę, do zobaczenia, uważaj.”)

Zaglądam ukradkiem do pani Bogusi.

Leży głową przy drzwiach, nogi na wprost okna. Nie widzi mnie, gdy stoję w progu. Obserwuję jej palce.

Uważnie, nawet powiedziałabym, dość zachłannie dotykają medalik.
Gazik i kołdra leżą w spokoju. Palce zaabsorbowane nowym przybyszem.
Niemal czuję bijące od medalika ciepło.
Kamienie rozgrzewają się podobnie. Przypominam mi się jeden z wierszy Herberta.

Nie wiem już nic. Może Robert ma rację…

...
Co to za dźwięk?

Na tarasie harfa. Prawdziwy instrument! Przyszedł student akademii muzycznej i gra. Muzyka rozbrzmiewa po korytarzu.
Boże, jak pięknie!

Widzę kolory dźwięków (ktoś mi wpisał na starcie takie oprogramowanie - hasło: synestezja) – aksamitne rubiny, oleiste zielenie, granaty, głębokie niczym czerwone wytrawne, zero rozmytych pasteli.
Chwila przerwy. Siadam na tarasie, student zamyka oczy.
Ja zamykam.

W harfie bije irlandzkie serce.
Student zaczyna śpiewać.

Za dużo emocji; boję się, że nie wytrzymam. Otwieram oczy, dopuszczam do siebie dźwięki z korytarza. Gdy student kończy pierwszy utwór, chwilę rozmawiamy i wracam do swoich zajęć.

Sławek; spotykamy się pierwszy raz.

46 lat, wygląda na 40, rak nieobecnej już nerki, z przerzutami do kości, odleżyna, którą hospicjum spróbuje wyprowadzić, na parapecie zdjęcie 2-miesięcznego bobasa.

"Synek?" – pytam.
"Nie, wnuk." – pada odpowiedź.
"Żartuje pan." – mówię z uśmiechem.

Najstarszy syn ma już prawie 27 lat, w grudniu został tatą. Córka Martyna (bip, moje ego się załącza, bip) studiuje, Filip chodzi do liceum.

Do choroby życie pełnią życia. Interesy, żeglowanie (dawno, dawno temu nawet drugie miejsce w mistrzostwach Polski), trenowanie drużyny piłkarskiej, szczęśliwy dom, kilka własnych sklepów, samochody, począwszy od śmiesznego żuka i poloneza (tu wymiana doswiadczeń - miałam przyjemność jeździć podobnym czołgiem), gospodarstwo, szklarnia, a w niej tysiące kwiatów.
Rozmawiamy o pelargoniach, bratkach, o tym, jak Filip upił się w internacie, o domu dziecka, w którym pracowała żona. Historię choroby po godzinnej rozmowie mamy za sobą, było tak trudno, że Sławek zapragnął o pogodzie.
Idę za nim.

Jego oczy się śmieją, gdy opowiada o dzieciach. Taki jest z nich dumny, są mądre i zaradne. Kochany tata, widać, że daje im rosnąć.

Najwięcej jednak uczę się od niego o rodzicielstwie, gdy opowiada o pielęgnacji pelargonii.
Nie kupuj kwiatów w markecie - mówi - są pędzone, mają ograniczane korzenie, pozbawia się ich naturalnej odporności, nie obronią się przed mszycą, nie znają słońca.
Sławek dba o swoje kwiaty, dogrzewa je zimą, nie niszczy korzeni, nie przyspiesza rozwoju.

Przychodzą anglojęzyczni studenci i pani doktor.
Czy możemy pana zbadać? - Sławek gaśnie.

Znów wraca choroba, czuję złość. Wyrwano go z ciepłej szklarni i przykuto do owej doniczki na kółkach, zapakowano w pampersa, założono cewnik.
Teraz się bada i ocenia.
Przeklęty doniczkowy surwiwal…

Trzech studentów.
Rozumiem co się mówi do nich po angielsku, mam nadzieję, że Sławek nie rozumie. Mają na rozgrzewkę osłuchać perystaltykę brzucha.
Po kolei.

Robi się niezręcznie; idę o zakład, że Sławek wolałby bym tego nie oglądała. Jestem jego gościem, siedzimy jak równy z równym, zdrowy ze zdrowym lub chory z chorym. Biorę zdjęcie wnuka i puszczam oko do Sławka.
- Jestem z tobą, jakoś przeżyjemy, a potem szybka teleportacja do szklarni – próbuję nadać telepatyczny komunikat.
Studenci nie odpuszczają, pani doktor, na oko bezwzględnie, naciąga Sławka na ciągi dalsze.
Mija pół godziny, robi się napięta atmosfera. Widzę, ile go to kosztuje.
Wcześniej długo rozmawialiśmy o wczorajszej wizycie studentów, o tym, jak bardzo Sławek był roztrzęsiony potem, jak wszystko do niego wróciło, jak rozbolały go nogi po badaniu, a stara się nie brać leków.

Badanie Sławka, sprawdzanie siły jego mięśni, nie jest dla niego.
Jest dla nauki. Pro publico bono. Sławek ma prawo mieć to w nosie, jest chory. Ale to grzeczny pan, stara się.

Patrzę wymownie na studentów – nie łapią.
Patrzę na lekarkę. Już wiem, że tylko udaje.
Widzi, wie doskonale, ale chce/musi uczyć.
Rozumiem dwie strony.

Pat.

Brak umiaru wytrąca mnie jednak z równowagi.
Po męsku sprawę załatwia wreszcie sam Sławek. Oskar dla tego pana.

Prawda oczyszcza. Próbuję łagodzić, uśmiecham się do pani doktor, mówię, że Sławek zmęczony po wczorajszym badaniu, że nie odmawiał, bo jest miły.
Wychodzą.

A my wracamy.

Dobry czas.

W przeciągu tych niespełna trzech godzin Atomek zagląda ze 4 razy. Każdorazowo ukradkiem kiwam przecząco głową, Atomek rozumie, znika.

Nieoczekiwanie dla mnie Sławek pyta o dzieci. O moje dzieci. Co robić?
Migam się, mówię, że to trudna sprawa. Nie poddaje się, w końcu dał mi kawał swojego życia, musi być wymiana.

Miałam tego nie robić, taki był plan. Wchodzę w to jednak bez zbędnych szczegółów; z planami to tak zawsze.

Oczy mu miękną, widzę wdzięczność, jest ok.

Potem sypiemy dowcipami, generalnie przegadalibyśmy jeszcze dużo czasu.
Delikatnie mówię, że obiecałam panu Kazimierzowi, że jeszcze wpadnę.
- Jasne, poczekaj chwilę, zaraz pójdziesz.

Telefon od żony, odmeldowuję się z czystym sumieniem.
Słyszę jak bardzo kocha żonę.

...

Kazimierz przygląda mi się przytomnie, uważnie.
Dotrzymałam słowa, jestem. Nie mówimy wiele.

Uśmiech, uśmiech ratuje moją każdą bezsilność.
I dotyk.

Głaszczę Kazimierza po głowie. Pytam, czy jest szczęśliwy, choć wiem, że sporo ryzykuję tym pytaniem.
„Skłamałbym mówiąc, że nie.” – lekki uśmiech na jego twarzy.
Ulga.
Rozmawiamy mimiką.

Zachwyt i rozpacz, o których pisała Szymborska, wyglądają właśnie tak, jak oczy pana Kazimierza, które, po dziecięcemu wpatrzone we mnie, są zupełnie nagie.

Wiem, że rodzina odwiedza go codziennie, że ma żonę, dwójkę dzieci i dwoje dorosłych wnucząt. Godzinę temu, gdy dawałam panu Kazimierzowi zupę, odwiedziła go bratowa.

Rozmawiamy o rzeczach prostych. Wielu słów nie trzeba; doświadczenie i mądrość pana Kazimierza dopowiadają resztę.
A ja ufam.
Opowiadam o synku, że jest, że to cud. Opowiadam o Martynce.
Jego serce otwarte na oścież, oczy słone. U mnie też.
Mówię, że mała dodaje mi sił.

Chcę tu być, upewniam go o tym raz po raz, bo wciąż nie dowierza. Dlaczego tu przychodzimy, ja, Atomek, inni… Odpowiadam, że to czysty zysk. Dostaję więcej niż daję.

Pierwszy raz kładę swoją dłoń na jego dłoni.
Chwyta mocno moje palce, czuję ciepło, puls.

Trwamy tak całe spotkanie, oboje bezradni, oboje na smutno szczęśliwi.

Kazimierz zasypia, miarowy oddech. Patrzę na niego dłuższą chwilę.
Ostrożnie zabieram rękę, cicho wychodzę.

Znajduję Atomka, a z nim pielęgniarkę, dwóch wolontariuszy. I Sławka.
Sławka numer dwa, który jest tylko trzy lata starszy ode mnie; wygląda jak 20-latek.

Rak położył go do łóżka, ale Sławek nie umrze na raka.
Zabije go sepsa, która wda się w odleżynę.
Nie jestem prorokiem; raczej Tomaszem, który dostaje właśnie możliwość włożenia palca w ranę.

Ja nie wiedziałam, nie wiedziałam...
Nie wiedziałam, że można w ogóle żyć z raną, która jest rozległa jak piłka do koszykówki, która jest głęboka tak, że widać… kręgosłup.

Morfina kapie ciurkiem.

Sławek cierpi, ale trzeba go przewinąć, założyć opatrunek, usunąć zamartwicę. Zakładam rękawiczki. Pierwszy raz.

Pomagam w drobiazgach. Po wszystkim zdejmuję je ostrożnie i dotykam głowy Sławka. Mówię, że jest bardzo dzielny, że najgorsze już za nami, że teraz może odpocząć. Nalewam soku jabłkowego, pije spragniony. O dziwo, ma ochotę oglądać telewizję, robię głośniej, ustawiam według życzenia na dwójkę.

Nie mogę uwierzyć, że wszystko wygląda tak normalnie.
Sławek leży przykryty kołdrą; nie sądzę by zdawał sobie sprawę, jak wygląda rana, wraca sąsiad z łóżka obok, telewizor nadaje jakiś show, pali się nocna lampka. Nie widać tego, co wciąż mam przed oczami, czego nie zapomnę do końca życia.
I wiem, już wiem, znam to uczucie bardzo dobrze.
Moją córkę też przykrywano białą tetrową pieluszką.
Drastyczny widok, rozdźwięk.
Nie-do-pogodzenia.

Wychodzę na korytarz, szukam wzrokiem nowej wolontariuszki, chcę się przytulić. Jej wzrok nie złapał pragnienia, nie musiał. Wracam więc do pionu, to była tylko chwilka, siadamy wszyscy na tarasie, ustalamy kto kiedy przyjdzie.

Pora do domu. Nic nie piłam od sześciu godzin, teraz to czuję; czuję całe swoje zmęczenie.

Zaglądam do Kazimierza. Kazimierz śpi.
Żegniam się ze Sławkiem i jego szklarnią.

Wsiadam w samochód.
Ostatni raz dzisiaj muszę się skupić.
Ciemny las przede mną.

I żadnej lampy.

.

Śmierć powadze chwili

2010-02-16T08:23:00.005+01:00

...

Jesienią na raka płuc zmarł mój teść.

To dzięki niemu trafiłam do hospicjum, dzięki niemu oswoiłam strach, a słowo stało się ciałem.
Swoją drogą z ojcem stało się odwrotnie.

Kilka dni po pogrzebie taty wchodzę do pokoju synka, a tam mały leży na podłodze. Przykrył się dużą plastikową pokrywą od pojemnika na klocki, tylko nogi wystają. Dookoła porozstawiał małe, ogrodowe lampki.

I ani drgnie.

Co to jest, Bartusiu? – pytam ze ściśniętym gardłem.

Jak to co, mamo – odpowiada spod plastikowej pokrywy lekko stłumiony dziecięcy głosik.

-Solarium.

.

Pierwszy dyżur - wolontariat

2010-02-12T08:40:00.006+01:00

...

Pierwszy dyżur na oddziale.

Ludzie oddzieleni od zdrowia, nadziei, od rodziny, od siebie samych, nie tańczą z gwiazdami, nie rzucają się w wir noworocznych wyprzedaży.
Oddział, oddział generalny.

Wchodzę.

Pani Bogusia, zaawansowany rak krtani, żółtawa wydzielina sączy się na zewnątrz poprzez tracheotomijną rurkę, bolesny bulgot, bezradność.
Nie wolno mi dotykać pacjentów, nie mam jeszcze podpisanej umowy, zakaz.
Nie umiem zresztą odessać śluzu, ułatwić oddychania. Opiekun medyczny załatwia sprawę wprawną ręką i ssakiem, ja patrzę. Bulgot (...należało by pisać „bólgot”) ustaje. Wraca cichy, miarowy oddech.
Atomek wychodzi, zostajemy same. Pani Bogumiła nie może mówić.
Patrzymy na siebie.

Jej bardzo przytomne oko, moje nerwowe co robić, co robić?

Dotykam bez słowa pergaminowego czoła, siwych włosów. Głaszczę po głowie tak, jak głaszczę synka przed snem, by go wyciszyć.
Pani Bogusia przymyka oczy, rysy łagodnieją.

Cicho myję ręce. Pamiętam, trzeba myć ręce.
Wychodzę.

Już wiem, że nie polubię takiego mycia rąk.

W 121 umiera starszy pan, przy łóżku zbolała rodzina, zapalona świeca, drzwi od sali otwarte na oścież.
Dlaczego otwarte, by nie zatrzymywać niczego, nikogo, by pielęgniarka usłyszała?... Dużo myśli biega po głowie. Próbuję być niewidzialna, ale muszę zaparzyć kawę, czajnik stoi na korytarzu - jak na złość - vis a vis otwartych drzwi.
Skupiam się, myślę o kawie. Rozpuszczalna, bez mleka i cukru, taki sobie zapach, bo kawa tania.
Dla pani Basi.

Pani Basia, człowiek-ulga, jedyna nienowotworowa pacjentka na oddziale.
Jest sparaliżowana od pasa w dół.
Trafiła do hospicjum z powodu rany – odleżyny. Lekarze stwierdzili w końcu, że rana jest już nieoperacyjna. Zrobiła się taka niby kieszeń, martwica, można dotknąć kości. Pani Basia opowiada, że jak dochodzi tlen, to kość można wyskrobywać po kawałku, bo wietrzeje. Ale to nic nie boli – dodaje, patrząc na moją przerażoną minę.
...
Hospicjum dało nadzieję, Basia szykowana jest teraz do przeszczepu skóry, rana zmieniła się na korzyść. Oglądamy serię zdjęć na komórce.
„Tak wyglądała rana pół roku temu, tak, gdy trafiam tutaj, a tak wygląda teraz.”
W taki sposób dotychczas oglądałam portrety pociech, popijając w knajpce kawę. Była dużo smaczniejsza, droższa i znaczyła dużo mniej.

18 lat temu wypadek odebrał Basi czucie w nogach i 2–letniego synka.
4-latek szczęśliwie został w domu, dziś ma 22 lata.

Milczymy. Powiedzieć o swojej córce?
Nie mówię nic, próbuję słuchać.

W domu, u Basi, jest jeszcze 7-latek. We wrześniu idzie do szkoły.
Mój syn też od września pójdzie do pierwszej klasy. Odkładam to na potem, na nigdy, staram się być uważna, moja historia nie ma tu znaczenia.

Zaraz, zaraz, 7-latek? A paraliż, brak czucia, wózek? Basia się uśmiecha, a potem daje mi tę oto niesamowitą historię:

Wbrew wszystkiemu zaszła w ciążę („stało się”), spędzając ją oczywiście na wózku. Nie czuła w ogóle ruchów dziecka – o ciąży świadczył jedynie rosnący brzuch.

Pewnego ranka Basia obudziła się słysząc miauczenie kota. Coś ją tknęło i odchyliła kołdrę. A tam ...dziecko, ciepłe, kwilące, z nieodciętą pępowiną! Wzięła maleństwo w ramiona, położyła na piersi i okryła. Potem zadzwoniła do syna, który spał w pokoju obok („jak dobrze, że są te komórki, jego tak trudno obudzić…”). Pierworodny przybiegł, Basia wezwała pogotowie, potem zadzwoniła do męża, że właśnie urodził im się trzeci syn.
Dobre słowo: „się”.

Atomek mnie subtelnie wyciąga od Basi. Trzeba iść dalej.

Pan Kazimierz, rak kości.

Rozmowa się nie klei.
Jak się panu spało, może herbaty, czy poprawić poduszkę, zimno na dworze, ponoć idą jeszcze większe mrozy, poczytać panu książkę, gazetę…?
„Poczytać…, można…, poczytać…” – odpowiada pan i zasypia.

Stoję bezradna, za oknem słońce i mróz jednocześnie.
Z wolna jedzie autobus. Zatrzymuje się na przystanku; nikt nie wsiada, nikt nie wysiada, autobus rusza niespiesznie dalej. Jest dziesiąta rano, do pracy nikt już nie jedzie. Zresztą mogę się mylić.

Mogę.

Cicho więc zamykam drzwi.

Pan, pokój 121, właśnie umarł, ból w oczach córki odbija się ode mnie.
Czuję się winna za ten rozpoczynający się dzień, za autobus za oknem, swoje skądś dokądś po korytarzu.
Pielęgniarka przytula kogoś z rodziny, płaczą obie.
Ulga, jestem w dobrym miejscu.

Pora zejść na dół na oddział pobytu dziennego.

Ciepło i kolorowo. Na ścianach mnóstwo obrazków, wszędzie szydełkowe serwetki, malowane butelki, papierowe ptaszki, dziergane motylki. Duży stół gromadzi wszystkich.
Pani Jadzia maluje na szkle, pani Zuza świata nie widzi poza swoją serwetką, Dominika szyje na maszynie lniane torby, które później ozdobi Helena. Pan kierowca, który za cztery godziny rozwiezie szanowne panie po domach, wpada i wypada racząc raz po raz swoim naskórkowym maruderstwem – to taka gra, oko mruga. Generalnie sporo śmiechu.
Jadwiga czyta książkę i zajada ciasto. No właśnie, ciasto, prawdziwe, babcine ciasto. Skąd?

Kolejny „wpad” pana kierowcy wiąże się i z ciastem, i z panią Krysią.

- Co za piękny bukiet!

- E tam - odpowiada pan Krzyś, robi typową dla siebie głupią minę i znów gdzieś biegnie.
Pani Krystyna kończy dziś 84 lata, chorowała kiedyś poważnie, ale wyzdrowiała. Do hospicjum przyjeżdża, bo – jak mówi – bez tego żyć nie może.
Ciasto wygląda znakomicie: strucel z marcepanem, orzechami, rodzynkami i figą.
Ponoć całą noc pieczony, daję się nabrać.
„Talerzyk dla nowej wolontariuszki” - pani Krysia zrywa się na równe nogi; „proszę, proszę, dziecko”. Zjadam dwa kawałki. Nie wypada więcej.

Dostaję pracę od pani z kadr („Masz chwilę, chcesz?" - "No jasne”).
Trzeba uporządkować, pozamykać historie choroby.
Sporo tego.
Dostaję koperty, księgi-roczniki, długopis czarny i czerwony. Muszę powyciągać wszystkie dokumenty dotyczące jednego pacjenta z plastikowych koszulek, włożyć do koperty, a na niej napisać różne dane, nie takie łatwe do znalezienia w papierach. Potem odszukać pacjenta w księdze rocznikowej i zapisać jakiś tam numerek, aż nie chce mi się tłumaczyć.
Radzę sobie nadspodziewanie dobrze, kto by pomyślał.
Przy stole cisza, wszystkie pracujemy, po godzinie dwie panie zaczynają śpiewać, jakie to miłe.
Pani Krysia wraca z kuchni niosąc kubek herbaty.
I miauczy.

Czy ja dobrze słyszę?
84-letnia miaucząca staruszka?

Schemat mi się odmyka, ośmielam się i mówię, że marzec już niedaleko, że miauczenie rozumiem.
Śmiejemy się obie.

Przychodzą nowi wolontariusze. Sonia jest przerażona, rozmawiamy o zapachu, bardzo trudnym, od przetoki. Sonia mówi, że tu tak dużo cierpienia, że nie wie, czy da radę.
Ja widzę rzeczy inaczej niż Sonia, bardziej osobno. Gdy wchodzę do pokoju, jestem ja, ta druga osoba i skupienie. Nic poza. Ale nie mam pewności, że tak trzeba.
Każdy znajdzie swój sposób.

Kartoteki wciąż ze mną.
Dane osobowe dla nas nie istnieją – tak mówi pani z kadr.
Rozumiem, skupiam się na cyferkach.

Na cyferkach.

Data urodzenia 1989, ziarnica, zgon styczeń tego roku, studentka japonistyki, mama żyje, tata żyje, numery telefonów, historia choroby.
Nie mogę ruszyć dalej, choć przecież ruszam dalej, ręce wprawnie piszą na kopertach wszelkie potrzebne dane, wertują księgi-roczniki, ale ja stoję.
Gdzie są teraz jej rodzice, co robią, chciałabym coś dla nich, co, co, co…
Może podać adres strony DLACZEGO, organizacji dla rodziców po stracie, którą kiedyś założyłam, powiedzieć o spotkaniach? Nie mogę, nie wolno mi.

Myśli kłębią się pod sufitem, okna pozamykane, robi się duszno.

Przychodzi Atomek, wracam do góry, czas obiadu, trzeba pomóc roznosić posiłki.

Na korytarzu przekładałam z tacy kubek z pomidorówką na rezerwowy stolik. Kubek spada. Zupa jak kałuża wymiocin, obrzydliwy kleks na świeżo wymytej podłodze, jestem zła na siebie. Muszę być bardziej uważna, myśli o studentce japonistyki wyparowały, teraz trzeba zająć się bałaganem. Biegnę po mopa, dostaję w międzyczasie kubek nowej zupy dla Basi, tej od 7-latka, który miauczał jak kotek. Atomek mnie pociesza, co za fajny koleś, nie mam się przejmować.

Wchodzimy do pana Kazimierza. Pan nie śpi, ale widać potworne zmęczenie.
Potem dowiaduję się, że rak kości boli najbardziej.
Płynna dieta, plastikowy kubek z dziubkiem; Atomek mówi, że mam pana nakarmić. Ale mi nie wolno – na szkoleniu wyraźny zakaz – bez ubezpieczenia nie wolno nam karmić i dotykać pacjentów, koniec, kropka.
Atomek patrzy na mnie zniechęcony, głupio mi.
Tłumaczę się w głowie, całe tyrady, a tak naprawdę stoję tylko i patrzę jak pan Kazimierz ostrożnie cedzi pierwszy łyk.
„Pan sobie poradzi?” - pyta z nadzieją w głosie Atomek, właściwie nie pozostawiając wyboru. Strasznie mi głupio. Ale jest dużo pracy, idziemy dalej.

Biegam po salach, zbieram brudne naczynia, chwilę rozmawiam na korytarzu z innymi nowymi.

Pani Genia, staruszka o zupełnie żółtej skórze, wylała na siebie całą zupę. Przybiega pielęgniarka i Atomek, trzeba przebrać panią i zmienić pościel.
Zapach jest trudny, najtrudniejszy w moim życiu.
Nie pytam, na co umiera pani Genowefa, już wiem, że ma przetokę. Rak szyjki macicy podziurawił wszystko, wydzieliny mieszają się ze sobą i nie ma na to rady.
Przypominam sobie o odłożonej na potem wizycie u ginekologa. Umawiam się na sobotę.

Krępuję się przyglądać, nie chcę tak. Zbędna, wycofuję się rakiem.
Rakiem, co za durne słowo.

Wracam do moich numerków i ciepłej serwetkowej sali.

Pani Krysia jest lekiem na całe zło – wzięła swoją kulę i mierzy do nas jak z karabinu.
"Tratatatata"… - cała sala się śmieje.

Znam ten typ, pani Krysia bardzo przypomina Izę, moją przyjaciółkę z podstawówki. Pamiętam, że gdy byłam bardzo smutna, weszła na środek pola, stanęła na czworakach, do buzi wzięła kępkę trawy i zaczęła muczeć jak krowa.
Sikanie w tramwaju też pamiętam, no i klaps w pośladek pewnego nieznajomego pana („kto wypina tego wina”), który prężył zadek do przechodniów zamawiając w budce hot doga. Pamiętam, jak Iza mdlała na niby w przejściu podziemnym. Prawie umarłam ze strachu, łatwo mnie nabrać.
Myślę o niej, jest taka smutna, zamknięta teraz, trudno się z nią rozmawia. Może to moja wina, za dużo swoich spraw nakładłam jej w głowę? Spróbuję się spotkać, naprawić – może tym razem się uda.

Siedzę nad kartotekami jeszcze godzinkę, potem jadę odebrać synka z zerówki. Czas płynie.
Dobry czas.

Czuję, że należę do tego miejsca, że to dopiero początek.

Z przedziwną ochotą proponuję synkowi wyjście na sanki.
Normalnie mi się nie chce. Mały szczęśliwy, ja zmarznięta; dopiero po dwóch godzinach gubię zapach owej przetoki, jakby uparł się i wyściełał mi nozdrza na przekór.

W domu biorę się za gotowanie obiadu, poświęcam na to sporo czasu – naleśniki z kapustą i grzybami, zapiekane w sosie słodko-ostrym. Przygotować ciasto, usmażyć nalesie, obrać pieczarki, pokroić cebulkę, podgotować kapustę, pozawijać wszystko razem, pokropić sosem, zapiec.

Nie wiem, skąd dziś we mnie tyle siły.

Jestem zdrowa. Jeszcze jestem.

Stąd pewnie.

.